۴ اسفند ۱۳۹۸

تاريخ در قاب تمبرهای دوره قاجار

در این مقاله به سراغ تمبرهای دوره قاجار موجود در گنجینه تمبر آستان قدس رضوی و همچنین تاریخچه تمبر و تمبرشناسی در ایران رفته ایم که رویدادهای پرتلاطم این دوره را روایت می کنند.

تمبرها که به نوعی به عنوان کوچکترين سند رسمي کشور شناخته می شوند؛ منابع اصلی و بسیار پرارزشی هستند که پیام‌ های نمادینی را به جامعه ارسال می کنند.

امروزه مورخان از نمادهایی که در تمبرها به کار رفته، بیش تر از سکه ها بهره می برند، چرا که تمبرها از تنوع بالایی برخوردار هستند، در حالی که تغییر و تنوع و فراوانی در سکه ها بسیار تدریجی تر و حتی محتاطانه تر نسبت به تمبرها است.
سفرهای اروپایی ناصرالدین شاه، ایران را با جلوه های تازه ای از جهان نو رو به رو کرد که از جمله دستاوردهای آن آشنایی با خدمات پستی نوین بود.

در این مقاله به سراغ تمبرهای دوره قاجار موجود در گنجینه تمبر آستان قدس رضوی و همچنین تاریخچه تمبر و تمبرشناسی در ایران رفته ایم که رویدادهای پرتلاطم این دوره را روایت می کنند.

 

تمبرهای دوره قاجار موجود در گنجینه رضوی
اتحادیه جهانی پست در نهم اکتبر سال 1874، برابر با هفدهم مهر سال 1253 در شهر بِرن سوئیس تأسیس و در سال 1969 میلادی، این روز توسط کنگره اتحادیه به «روز جهانی پست» نامگذاری شد.

این اتحادیه از نظر قدمت، دومین سازمان بین المللی در جهان است که در حال حاضر 192 کشور عضو دارد. ایران نیز در شهریور سال 1256 شمسی برابر با سپتامبر سال 1877 میلادی، در زمان ناصرالدین شاه قاجار به عضویت آن درآمد. پیش از عضویت ایران در اتحادیه، بر روی تمام نامه های پستی صادر شده ایران به سایر کشورها، علاوه بر الصاق تمبرهای پستی ایران، 8 کوپک تمبر روسی چسبانده می شد و توسط فرستاده مخصوص، به دفتر تبادل پستی روسیه در جلفا منتقل و برای ارسال به خارج از کشور تحویل روس ها می شد.

 

تمبرشناسی و تاریخچه پستی
دنیای تمبرها برای بسیاری ناشناخته است، به همین خاطر در وهله نخست بهتر است با دو اصطلاح تمبرشناسی و تاریخچه پستی آشنا شویم. مطالعه تمبرها (شامل بررسی نقش یا طرح، کاغذ، واترمارک یا فیلیگران، رنگ، دندانه و... تمبرها)، تاریخچه پستی (شامل بررسی مهرهای پستی، ادارات پست، رؤسای پست، نرخ خدمات پستی، قوانین پستی و مسیر یا مسیرهایی که طی آن نامه از گیرنده به فرستنده می رسد) و سایر اقلام مربوطه اصطلاحاً در تمبرشناسی (Philately) نامیده می شود.  به مطالعه تشکیلات پستی و چگونگی عملکرد آن ها، جمع آوری پاکت نامه ها و اقلام وابسته که نشان دهنده دوره های مختلف تاریخی در تشکیلات پستی است نیز تاریخچه پستی (Postal history) می گویند.

تاریخچه پستی اکنون به عنوان یکی از شاخه­های تخصصی جمع آوری در تمبرشناسی به شمار می رود؛ در حالی که تمبرشناسی به تنهایی به مطالعه تمبرها شامل جنبه های فنی تولید و توزیع تمبر مربوط می شود. تاریخچه پستی، تمبرها را به عنوان اسنادی تاریخی به حساب آورده و به مطالعه مهرهای پستی، کارت پستال ها، پاکت ها و نامه های درون آن ها می پردازد.

علاوه بر این تاریخچه پستی مطالعه نرخ خدمات پستی، سیاست های پستی، مدیریت پست، نظارت پستی و تأثیر سیاست، تجارت و فرهنگ بر تشکیلات پستی و اصولاً تمامی موارد مربوط به جمع آوری، نقل و انتقال و تحویل مرسولات پستی را در بر می گیرد. در واقع تاریخچه پستی در حوزه تخصصی تاریخ تمبرشناسی، به عنوان مطالعه هزینه های پستی اخذ شده، مسیر یا مسیرهای پیموده شده نامه ها از مبدأ تا مقصد و نامه رسانی تعریف می شود.

همین عوامل باعث شده تا پست در دوران جنگ یا محاصره نظامی یا پست نامه ها به مناطق دور دست، از جمله حوزه های مورد توجه علاقه مندان به تاریخچه پستی به شمار رود.

 

گنجینه رضوی؛ غنی‌ترین موزه تخصصی تمبر کشور
گنجینه تمبر و تاریخچه پستی گنجینه آستان قدس رضوی با دارا بودن بیش از 900 هزار قطعه تمبر و اقلام پستی از ایران و 240 کشور و مستعمرات سابق جهان، نخستین و غنی ترین موزه تخصصی تمبر و تاریخچه پستی در ایران است که از ابتدای تأسیس آن در 21 بهمن سال 1369 تاکنون، مجموعه ارزشمندی را گردآوری، مستندسازی و نگهداری کرده و بخشی از این مجموعه ارزشمند را در معرض دید بازدیدکنندگان علاقه‌مند قرار داده است.

گنجینه رضوی علاوه بر مجموعه تمبرها و تاریخچه پستی، کتابخانه ای غنی از منابع تخصصی مربوط به مطالعات تمبر شناسی را در اختیار دارد و با محققان و دانشجویان رشته های هنر، گرافیک، تاریخ و ... در مقاطع مختلف تحصیلی همکاری پژوهشی می کند.

 

نگهداری 224 تمبر ایرانی در گنجینه رضوی
حدود 150 سال از طراحی، چاپ و انتشار نخستین تمبرهای پستی ایران؛ تمبرهای شیر و خورشیدی معروف به سری آلبرت بار در سال 1244 شمسی می گذرد و اکنون با سپری شدن نزدیک به یک و نیم قرن، جمع آوری و مطالعه تمبرها و تاریخچه پستی ایران نظیر پاکت نامه های تمبردار، کارت پستال ها و... در صدر برترین و آموزنده ترین سرگرمی ها و در زمره جذاب ترین زمینه های مطالعاتی و تحقیقاتی برای علاقه مندان ایرانی و غیر ایرانی قرار گرفته که تا کنون ده ها جلد کتاب و صدها عنوان مقاله در این باره در ایران و جهان چاپ و منتشر شده است.

مجموعه تمبرهای قاجاری موجود در گنجینه رضوی، توسط بهروز نصر اصفهانی اهداء شده که مشتمل بر 224 قطعه تمبرهای اصیل ایران از دوره قاجار و 61 طغری پاکت نامه تمبردار و کارت پستال است.

 

تمبرهای کلاسیک و تاریخچه پستی دوره قاجار
بر اساس یکی از پژوهش های صورت گرفته در خصوص کارکردهاي تمبر پستي در دوران قاجار، مشخص شده است در مسير تحول نظام پستي کشور، تمبر محورها و ابعاد مختلفي را دربرگرفته که همه و همه گوشه‌هایی از تاریخ دوره قاجار بازتاب می­دهد.

از جمله تمبرهای کلاسیک و تاریخچه پستی دوره قاجار می­توان به نمونه تمبرهای آلبرت بار سال های 1247 - 1244 شمسی، تمبرهای شیر و خورشیدی ایران، اولین سری تمبر با تصویر ناصرالدین شاه قاجار؛ سری ناصری چهار جور که دی 1255 در اتریش چاپ شده، تمبرهای چاپ سنگی خورشیدی (لیتوگراف) مربوط به خرداد سال 1260، تمبرهای سری چاپ فرانسه در شهریور سال 1268، دومین سری تمبر با تصویر ناصرالدین شاه قاجار؛ سری دور الوان که سال 1260 شمسی در اتریش چاپ شده است و... اشاره کرد.

علاوه بر این می توان تمبرهای گراوه خورشیدی مربوط به شهریور سال 1260 و تمبرهای ناصری چاپ گراوه در دی همان سال، تمبرهای پنج و ده شاهی رتوشه در آبان سال 1261، تمبرهای ناصری چاپ گراوه با روچاپ مهر دستی مربوط به سال های 1264-1266 شمسی، اولین سری تمبرهای مظفرالدین شاه قاجار معروف به «سری کاغذ سفید» چاپ آنشِده و پسران در هارلم هلند، تمبرهای شویدی که سال های 1265 - 1263 شمسی در چاپخانه دولتی وین چاپ شده، تمبرهای سری محرابی چاپ شده در چاپخانه سلطنتی وین اتریش در آبان سال 1270، تمبرهای تغییر قیمت داده شده موقتی مربوط به سال 1275 شمسی و تمبرهای سری ناصری طلایی که در مهر سال 1273 در چاپخانه آنشِده و پسران در هارلم هلند چاپ شده است را به عنوان بخشی دیگر از تمبرهای مربوط به دوره قاجار موجود در گنجینه رضوی نام برد.