حجت حسنی
۲۲ فروردین ۱۳۹۹

مسجد بالاسر حضرت رضا عليه السلام؛ ميراث (ملموس و معنوی) فرهنگی رضوی

كهن ترين بنای مجموعه حرم رضوی پس از بقعه مطهر، "مسجد بالاسر" است كه با مساحت 36 مترمربع در غرب بقعه مطهر و شمال غربی دارالسّياده واقع شده است.

بقعه مطهر امام رضا عليه السلام از صدها سال پيش مورد توجه هنرمنداني بوده كه با خلوص نيت به خلق بديع ترين آثار خويش پرداخته اند و اين راز ماندگاري هنر ارزشمند اسلامي است. مجموعه معماری حرم مطهر امام رضا عليه السلام با وجود كاركردهای گوناگون داراي وحدت بصری است.

كهن ترين بنای مجموعه حرم رضوی پس از بقعه مطهر، "مسجد بالاسر" است كه با مساحت 36 مترمربع در غرب بقعه مطهر و شمال غربي دارالسّياده واقع شده است. به نوشته ابن بطوطه كه در سال 734ق از مشهد ديدن كرده، ديوارهای بقعه و مسجد، كاشی بوده است.  همجواري مسجد بالاسر حضرت با بقعه مبارك، باعث شده كه از گذشته تاكنون تغييرات زيادی در آن صورت گيرد به گونه ای كه در حال حاضر به جز شالوده اصلی بنا، بقيه اجزای آن نوسازی شده است.

تعميرات سال های 1342 تا 1345ش شكل ظاهری مسجد را به نحو چشمگيری تغيير داد. هدف از اين تعميرات، توسعه روضه منوره از سمت غربی بقعه مطهر بود كه به سبب نزديكی به ديوار، تردد زائران را در قسمت بالاسر مبارك، دشوار ساخته بود. (زائران در طواف ضريح مطهر، هنگامي كه به اين قسمت می رسيدند و در تنگنا برای عبور قرار مي گرفتند، با صدای بلند بر هارون و مامون لعن مي فرستادند) 

به اين منظور، ديوار قطور قسمت غربی برداشته و بين بقعه و مسجد بالاسر، سه درگاه ايجاد شد. نمای طاق ها و پايه ها نيز با كاشي معرق پوشيده گرديد. در ادامه تعميرات معماری، صفّه شمالي مسجد برداشته شد و سقف مسجد كه از جنس آجر و چوب بود، با بتن نوسازی گرديد. 

تزيينات معماری فعلی مسجدبالاسر بسيار متنوع و پركار است. سقف مسجد، مقرنس كاري و داخل مقرنس ها با كاشي هاي رنگي داراي نقوش هندسي و ختايي زينت يافته است. ديوارهای مسجد با كاشي معرق قاب بندي شده است و در قسمت ازاره، كاشي زرين فام نفيس مزين به نقوش هندسي و گياهي و كتيبه به چشم مي خورد. كتيبه معروف سنجری كه سوره مباركه فتح بر كاشی زرين فام نوشته شده، از داخل بقعه شروع مي شود و به مسجد بالاسر مي رسد و پس از دور زدن مسجد در ديوار جنوبی روضه منوره پايان مي يابد. اين كاشي ها در دهه چهل شمسی مورد تعمير قرار گرفته و تعدادی از آن ها از بدنه جدا شده و كاشی جديد جايگزين شده است. اصل اين كاشی ها كه دارای لعاب مرغوب و تلالوء خيره كننده اي است؛ اكنون در مخزن كاشي موزه رضوي نگه داري مي شود. همچنين سوره مباركه واقعه به رنگ طلايی زير سوره فتح، كتابت شده است. بالاتر از كتيبه سنجري، قصيده ای از قاسم رسا به خط نستعليق كه عروس خطوط فارسی نام دارد بر روی سنگ با مطلع: " بيا كه مظهر آيات كبريا اينجاست" نوشته شده است. دور تا دور بالای ديوارهای مسجد، سوره فجر كتابت شده است.

زير اين كتيبه در قسمت بالاي طاق ضلع شرقي مسجد، دو بيت از قصيده معروف دعبل خزاعي با خط طلايي بر زمينه لاجوردي نوشته شده است: "قبران في طوس خير النّاس كلّهم / و قبر شرّهم هذا من العبر// ما ينفع الرّجس من قرب الزّكي و ما/ علي الزّكي بقرب الرجس من ضرر"

از نكات حائز اهميت در خصوص تزيينات معماري اين بنا، محراب كاشي زرين فام مسجد بالاسر حضرت است كه با گذشت زمان، آسيب ديده بود و به موزه رضوی منتقل گرديده و اكنون در معرض ديد عموم علاقه مندان قرار دارد.

منابع: دايره المعارف آستان قدس رضوی چاپ بنياد پژوهشهای اسلامی، اسلام و هنر دكتر محمود بستانی، و مطالعات ميدانی