محمدحسین یزدی نژاد
۵ تیر ۱۳۹۹

نگاهی به آثار گنجینه سکه و تمبر با محوریت امام رضا (ع)

مجموعه سکه‌های یادبود طلا، نقره و مس که به مناسبت ولادت با سعادت حضرت ثامن‌الحجج(ع) از دوره قاجار تا پهلوی دوم (1357ش.) ضرب شده است، از دیگر سکه‌های ارزشمند گنجینه سکه آستان قدس رضوی می باشد.

موزه آستان قدس گنجينه‌ای ارزشمند در جوار بارگاه منور رضوی، مكانی بی بديل در ايران اسلامی و حتی جهان است كه تماشای آثار آن هر بيننده‌ای را از اين همه عظمت و عشق و ارادت‌، مبهوت می‌كند.

آنچه در موزه آستان قدس رضوی به چشم می‌خورد‌، عشق و معنویتی است كه موج می‌زند و همه آثاری كه اهدا شده نشان از اعتقادات قلبی به صاحب این مكان یعنی امام رئوف حضرت علی‌بن موسی‌الرضا‌(ع) دارد. 

موزه آستان قدس رضوی دارای بخش‌های مختلفی است كه در سال‌های اخیر و به ویژه بعد از پیروزی انقلاب شكوهمند اسلامی بر گستره و غنای آثار آن افزوده شده است. گنجینه تمبر، سکه و اسكناس یکی از بخش های موزه مرکزی آستان قدس رضوی است در سال 1369 به عنوان دومین گنجینه تخصصی در موزه آستان قدس رضوی افتتاح شد كه با افزوده شدن سکه به آن در سال 1388به گنجینه تمبر، سکه و اسكناس تغییر نام پیدا کرد. این گنجینه با برخورداری از مجموعه‌ای قابل توجه از تمبرها و دیگر اقلام پستی، اسكناس ها و مسكوكات تاریخی و معاصر ایران و سایر كشورهای جهان یكی از گنجینه های شناخته شده كشور بوده و سالانه پذیرای صدها هزار نفر از زائران حرم مطهر رضوی، گردشگران و مجموعه‌داران تمبر، اسكناس و مسكوكات از ایران و سایر كشورهاست. ایام دهه کرامت و ولادت ولی نعمتمان امام علی‌بن موسی الرضا(ع) بهانه‌ای است تا با داشته‌های این موزه غنی بر پایه و محوریت امام هشتم‌(ع) آشنا شویم.

تصاویر بارگاه رضوی منقش بر تمبرها
پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران، شرکت پست جمهوری اسلامی ایران در 28 تیر 1365، تمبر زیبایی با تصویر گنبد، گلدسته و ایوان طلای بارگاه منور رضوی در شمارگان سه میلیون قطعه و مبلغ اسمی ده ریال چاپ و منتشر کرد. در سال‌های 1370 و 1383 نیز شش قطعه تمبر دیگر در شمارگان یک میلیون و 900 هزار قطعه منتشر شده و تصاویری که بر این تمبرها نقش بسته شامل محراب کاشی‌های زرّین‌فام دوره خوارزمشاهیان(سال 612 قمری)، سنگ مقام امام رضا(ع)، ضریح پنجم حرم مطهر، سقاخانه اسماعیل طلایی، پنجره فولاد صحن انقلاب و بنای باشکوه نقارخانه حضرت می‌شود.

سکه‌هایی که بازوبند زائران خارجی شد
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بانک مرکزی ایران، اسکناس‌های دویست، پانصد، یک هزار، پنج هزار و ده هزار ریالی با تصاویر گنبد، گلدسته و ایوان طلای حرم مطهر را چاپ و توزیع کرد و بدین ترتیب برای اولین بار، اسکناس‌های ایران به تصویر بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) مزین شد. سکه‌های یکصد و دو هزار ریالی از جنس مس و نیکل با تصویر بارگاه حضرت امام رضا(ع) نیز در سال‌های 1371 و 1389، ضرب شد و سکه‌های یکصد ریالی در بین زائران مسلمان خارجی به ویژه مسلمانان کشورهای عمان، پاکستان، هندوستان، عربستان سعودی، بحرین، عراق، قطر، افغانستان، تاجیکستان، ترکیه، لبنان، سوریه و... به دلیل تصویر حرم مطهر امام رضا(ع)، به صورت فوق‌العاده مورد استقبال قرار گرفت. این سکه‌ها به تعداد زیاد توسط این زائران از کشور خارج و به عنوان تبرک مشهد مقدس به ملاقات‌کنندگان هدیه داده می‌شد که این امر در مقطعی منجر به کمبود شدید این سکه‌ها در بازار مشهد شد. این سکه‌ها به عنوان ضامن، به صورت بازوبند برای ایمنی و سلامتی زائران خارجی که به قصد زیارت عازم مشهد مقدس می‌شدند، استفاده می‌شد‌.

سکه های یادبود
از دیگر سکه‌های ارزشمند گنجینه سکه آستان قدس رضوی می‌توان به مجموعه سکه‌های یادبود طلا، نقره و مس که به مناسبت ولادت با سعادت حضرت ثامن‌الحجج(ع) توسط این آستان مقدس از دوره قاجار تا پهلوی دوم(1357ش.) ضرب شده است، اشاره کرد. سکه مطلای یادبود دوره قاجار با کتیبه‌های مختلف از جمله اسامي پنج تن آل عبا(ع)، اسامي مبارك چهارده معصوم(ع)، السلطان علي‌بن موسي‌الرضا، يا علي‌بن موسي‌الرضا، سلطان‌السلاطين علي‌بن موسي‌الرضا، السلطان ابوالحسن علي‌بن موسي‌الرضا و يا ثامن‌الائمه ضرب شده بین سال‌های 1344 تا 1348، از جمله این سکه‌های منحصر فرد به شمار می‌رود. بر روی اين سكه های يادبود تصاوير ضريح های سوم مشهور به ضريح فولادی و ضريح چهارم مشهور به ضريح طلا و نقره نقش بسته و نيز مزين به گنبد و ايوان طلا و گلدسته به صورت برجسته جلوه ‌نمايي مي‌كند.‌ اين سكه‌های يادبود در دوره هاي ناصرالدين شاه، مظفرالدين شاه، محمدعلي شاه، احمدشاه قاجار، پهلوي اول و دوم و جمهوری اسلامي ايران ضرب شده‌اند و قديمي ترين سكه يادبود اين مجموعه مربوط به سال 1300 ه.ق از دوره ناصرالدين شاه است. نشان دربان «کشیک دو» حرم مطهر از جنس طلا و نقره که در دوره قاجار بر روی کلاه نصب می‌شده است، با کتیبه «السلطان علی‌بن موسی‌الرضا(ع)» و «دربان کشیک دو» و همچنین نشان نقره با کتیبه «دربان کشیک 3» حرم مطهر امام رضا(ع) در دوره قاجار، را از دیگر نشان های ضرب شده موجود در این گنجینه است که در معرض بازدید عموم قرار دارد.

سکه‎های ولایتعهدی امام رضا(ع)
عبدالله مأمون؛ خلیفه عبّاسی در سال 201ق، بنابه توصیه وزیریش؛ فضل بن سهل سرخسی و با انگیزه‎های سیاسی، حضرت ثامن‌الحجج امام علی‌بن موسی‌الرضا(ع) را از مدینه به مرو دعوت نموده و در هفتم رمضان 201، وی را «ولی عهد مسلمین» نامید. به همین مناسبت از سال 202 تا 204ق، سکّه‎های نقره(درهم) به نام آن حضرت در شهرهای اصفهان، المحمدیّه(ری)، فارس، مرو، نیشابور، سمرقند و مکه ضرب شد. هدف سیاسی مأمون از تداوم ضرب این سکّه‎ها حتی پس از به شهادت رساندن امام رضا(ع) در سال 203ق، انحراف افکار عمومی شیعیان از طریق وانمود کردن علاقه مندی دستگاه خلیفه عباسی به امام هشتم(ع) بود. تا کنون سکه‌های مختلفی از دوران ولایت‌عهدی علی‌بن موسی‌الرضا(ع) که طی سال‌های 202 تا 204 هجری قمری در شهرهای اصفهان، سمرقند و محمدیه ضرب شده که در دایره وسط روی سکه، عبارت "لااله الاالله وحده لا شریک له المشرق"، در حاشیه آن، عبارت "بسم‎الله ضرب هذا الدرهم(محل ضرب) سنه(سال ضرب)" و در وسط پشت سکه، عبارت "لله محمد رسول‌الله المأمون خلیفه الله مما امر به الأمیرالرضا ولی‌عهد المسلمین علی بن موسی بن علی بن ابیطالب ذوالریاستین" حک شده است. همچنین در حاشیه بیرونی روی سکه، عبارت "لله الأمر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المومنون بنصرالله" و حاشیه بیرونی پشت سکه، عبارت بخشی از آیه 33 سوره مبارکه توبه یا آیه 9 سوره مبارکه صفّ "محمد رسول الله ارسله بالهدی و دین الحق ولیظهره علی الدین و لو کره المشرکون" درج شده است. 

گنجينه سكه موزه آستان قدس رضوی با در اختيار داشتن مجموعه‌ای قابل توجه از آثار تاريخی ايران و ساير كشورهای جهان سالانه پذيرای صدها هزار نفر از زائران و مجاوران حرم مطهر، گردشگران داخلی و خارجی، مجموعه ‌داران سكه از سراسر ايران و ساير كشورهای جهان، دانشجويان و پژوهشگران است.