حشمت کفیلی
۲۵ تیر ۱۳۹۹

آیین زیارت و نشانه های آن در گنجینه رضوی

متن احادیث در ثواب زیارت مرقد مطهّر امام رضا - علیهم ‏السلام - را در کتیبه ‏های تزیینی بر بسیاری آثار مانند محراب‏ های کاشی زرین فام قرن هفتم هجری و درکوب های فولادی دوره صفوی و سایر آثار مرتبط با زیارت و عبادت که برای استفاده در حرم مطهر وقف یا ساخته شده اند می‏ توان مشاهده کرد.

آیین زیارت جزء میراث ناملموس در فرهنگ دینی جوامع است. این آیین دارای آدابی خاص می باشد که در مکان های مذهبی و مراسمات توسط پیروان ادیان برگزار می شود.  از اعمال آن، خواندن دعاهای مخصوص و مرتبط با اعتقادات‏ مذهبی است. در جامعه اسلامی نیز این آیین در آرامگاه‏ های ائمّه اطهار و بزرگان دینی و مساجد رواج دارد. بدین منظور دعاهای خاصی در معرفت به مقام ائمّه اطهار علیهم السلام، یا برای برآوردن حاجات شخص خوانده می ‏شود. 

این آیین‏ توسط مؤمنان و زائران حرم امام رضا - علیهم‏السلام - به محض ورود به حرم مطهر انجام می ‏شده و می ‏شود. 

در خصوص فضیلت و ثواب زیارت امام - علیهم‏السلام - احادیث بسیاری در کتب معتبر آمده است از جمله شیخ صدوق در کتاب « من لایحضره الفقیه» و در «عیون اخبار الرضا» و شیخ مفید در «مقنعه» و شیخ طبرسی در «اعلام الوری»، سیّد ابن طاوس در «اقبال»، شیخ حرّ عاملی در « اثبات الهداه» و کتب دیگر ذکر گردیده است.

شیخ صدوق در باب شصت و پنجم عیون اخبارالرضا علیهم السلام، به ذکر ثواب زیارت امام رضا علیهم السلام پرداخته و روایات متعددی در این مورد نقل کرده است. 

در روایات و احادیث درباره فضیلت زیارت در حرم و بخصوص نماز و دعا در بالاسر مبارک حضرت رضا -علیهم ‏السلام- مکرر بیان شده و دعا در این مکان را نزدیک به اجابت دانسته‏ اند. این آیین برای شیعیان از اهمیّت ویژه‏ای برخوردار بوده چنانکه متن احادیث در ثواب زیارت مرقد مطهّر امام رضا - علیهم ‏السلام - را در کتیبه ‏های تزیینی بر بسیاری آثار مانند محراب‏ های کاشی زرین فام قرن هفتم هجری و درکوب های فولادی دوره صفوی و سایر آثار مرتبط با زیارت و عبادت که برای استفاده در حرم مطهر وقف یا ساخته شده اند می‏ توان مشاهده کرد.

موضوع زیارت و زائران در فرهنگ رضوی از اهمیت بسیاری برخوردار است و بسیاری موقوفات مرتبط با آن وجود دارد. از طرفی  پژوهشگران حوزه اسناد تاریخی در مقالاتشان از شغل زیارتنامه خوانی و مناصب مرتبط با آن نام برده اند و در بازخوانی اسناد تشکیلات اداری در ارتباط با این مناصب و جایگاهشان به عنوان یک موقعیت اجتماعی و مذهبی و حتی مواجبی که رسماً برای آنها تعیین و پرداخت می‏ شده نوشته اند. 

در این زمینه اسناد و مدارکی از دوره صفویان تا  کنون موجود است که در آن از مناصب زیارتنامه خوان باشی، زیارتنامه خوان و نایب الزیاره نام برده  که به تناسب کاری که به آنان محول می‏ کرده اند مواجبی هم برای ایشان تعیین می‏ کرده اند.
قدیمی ‏ترین اسنادی که به زیارتنامه خوانان اشاره دارد مربوط به سال‏های 1025و 1026 ق. (سند شماره 31979) و 1038و1037 ق. (سند شماره 31971) می ‏باشد. هم‏چنین در اسناد سال‏های 1153ق. (سند شماره 93058 و93428) تا سال 1161 و 1162 ق. (سند شماره 32092) از زیارتنامه ‏ها نام می‏برد .

دعاهایی که در قالب زیارتنامه با عناوین مختلف به روایت از حضرت رسول صلوات الله علیه و ائمه اطهار علیهم السلام و سایر موارد نوشته می ‏شده، بر نسخه‏ های کاغذی، پارچه‏ ای، لوحه ‏های فولادی مشبّک و طلاکوب و لوحه ‏های نقره ‏ای، مسی، برنجی، چوبی و کاشی نگاشته‏ شده و از گذشته تا حال حاضر مورد استفاده بوده و هست. برخی از آن‏ها به صورت کتاب، جزوات، یا به صورت طومارهای کاغذی یا پوستی و یا پارچه ای نوشته و نگه‏داری می ‏شده ‏اند.

برخی از زیارتنامه‏ ها با انواع تکنیک‏ های هنری مانند منبت و معرق و خاتم‏ کاری، قلمزنی، خوشنویسی بر پوست ، پارچه و چوب و کاغذ، لوحه نقره، برنج، مس و فولاد، همچنین گلدوزی و سرمه دوزی، انواع بافته ها، کاشی‏ کاری، حجاری  توسط هنرمندان ماهرِ زبردست و عادی  به سفارش افراد مختلف از صاحب منصبان تا افراد عادی و هنرمندان یا  به سفارش مسئولین در تشکیلات اداری آستان قدس رضوی ساخته شده‏ اند و برای استفاده در حرم مطهّر وقف و نذر شده‏ اند.

متن زیارتنامه ‏ها شامل: زیارت حجج طاهره، مختصره حضرت رضا (ع)، زیارت امین ‏الله، وارث، امام جواد (ع)، جامعه صغیره، ماه مبارک رجب، بالاسر مبارک ، پایین پا و پیش روی مبارک و اذن دخول اول و دوم و... بوده است.

این زیارتنامه ها بجز اینکه به صورت نسخ کاغذی  کتاب یا جزوه برای مطالعه افراد عرضه می شده، انواع دیگر اغلب بر ضریح مطهر و دیوارهای اماکن متبرکه برای مطالعه زائران و یا زیارتنامه خوانان  نصب  می ‏شده ‏اند.  

تعدادی از این زیارتنامه‏ ها در حال حاضر در موزه رضوی در معرض نمایش قرار دارد و تعدادی نیز در خزانه آستان قدس نگه داری می ‏شوند. 

در دوره معاصر نیز از انواع شیوه های هنری برای خلق این آثار استفاده شده که یکی از زیباترین نمونه‏ های آن زیارت اذن دخول است که با شیوه قلمزنی و میناکاری بر دو قاب مطلّا به اندازه 92×280 س.م. به سفارش واقف حاج حسین اشتری برای نصب در دارالسیاده در دوره پهلوی دوم  توسط استاد صنیع ‏زاده ساخته، در حال حاضردر هشتی ورودی موزه رضوی نصب و در معرض نمایش قرار دارد.