زهره قاسمی
۷ مرداد ۱۳۹۹

گنجی از سکه‌های کم نظیر در گنجینه‌ سکه

ایلخانان مغول بر سرزمین‌های بسیار گسترده‌ای از شرقی ترین مناطق خراسان بزرگ تا غربی ترین مناطق آسیای صغیر، فرمانروایی می‌کرده و در بیش از دویست و پنجاه شهر بزرگ و کوچک سکه‌هایی ضرب نموده اند.

مجموعه‌ای غنی از سکه‌های قبل و بعد از ظهور اسلام در گنجینه سکه وجود دارد که اکثر آنها توسط مجموعه داران و علاقه مندان، به این گنجینه اهدا شده است که از جنس طلا، نقره و مس می‌باشند. 

در این میان سکه‌هایی از امپراطوری مغول، ایلخانان مغول و ایلخانان دست نشانده موجود است که شامل سکه‌های چنگیز، منگوقاآن، هولاگو، آباقا، احمد تگودار، ارغون، گیخاتو، بایدو، غازان محمود، اولجایتو محمد خدابنده، ابوسعید بهادر، طغاتیمور، محمد خان، جهان تیمور، سلیمان خان، ساتی بک خاتون (دختر محمد خدابنده)، انوشیروان و غازان دوم می‌باشد. این سکه‌ها ضرب شهرهای بغداد، تبریز، موصل، نیشابور، یزد، مراغه، سبزوار، شبانکاره، طوس، جاجرم و ... می‌باشند.
در میان تعداد فراوان دارالضربهای ایلخانان مغول می‌توان به شهرهایی همچون آقسَرا ، آمِد ، آنقُره ، ابر شهر (نیشابور)، ابرقو، اربیل (در کردستان عراق)، تفلیس، جاجرم، دارالسلام ، سامسون ، طوس، مراغه، یزد، شوشتر، نخجوان، هرات وکاشان اشاره کرد. 

در این مقاله ابتدا مختصری به تهاجم مغول به ایران پرداخته و سپس چند نمونه از سکه‌های این سلسله معرفی می‌شود. 

تهاجم نیروهای مغول به ایران زمین
هولاگو نوه چنگیزخان در سال 651ق/1253م با سپاهی بزرگ عازم ایران شد و بغداد را تصرف کرد و خلافت عباسیان را واژگون ساخت و سلسله ایلخانان ایران را تشکیل داد. ایلخانان بر منطقه وسیعی که امروز خاورمیانه نامیده می‌شود در حدود یک قرن (یعنی تا اواسط قرن هشتم هجری و اواسط قرن چهاردهم میلادی) حکومت داشتند.  

سکه‌های ایلخانان مغول
ضرب سکه در دوره ایلخانان (هولاگو) را می‌توان به سه دوره تقسیم نمود:
1-    ضرب سکه‌های محلی (به طور کلی بین سال‌های 654-696ق/1256-1297م)
2-    ضرب سکه به صورت یکپارچه ( 696-736ق/1297-1335م)
3-    ضرب سکه در دوره فرمانروایی‌های مستقل ( 736-758ق/1335-1357م)

در تمامی دوره‌ها برای ضرب سکه از هر سه فلز نقره، مس و طلا استفاده می‌شده است، اما جنس نقره به عنوان عنصر غالب در کل دوران فرمانروایی آنان باقی ماند. 

در دوره غازان محمود در سال 697ق/1298م یک سکه دینار نقره تقریباً با وزن سه مثقال حدود 12/96 گرم عرضه شد و یک سکه درهم (یک ششم دینار) نیز با وزن 2/16 گرم ضرب شد. در دوران حکومت‌های بعد از او، کم‌کم از وزن سکه‌های درهم کاسته ‌شد که این امر در طول قرن 14 چندین مرتبه تکرار گردید و به نسبت وزن نقره آن، از ارزش پول کاسته شد (با توجه به ارزش ثابت واحد پول«درهم»، از وزن سکه ها به مرور کاسته می شد). هر گونه کاهش و تنزل در ارزش، تغییر در طراحی را نیز در پی داشت تا بدین ترتیب حتی یک رعیت بی‌سواد نیز بتواند تنها با نگاه کردن به طراحی سکه، به راحتی سکه‌هایی با وزن‌های مختلف را تشخیص دهد. اما عیار نقره هیچ گاه تغییری پیدا نکرد تا مردم عادی بتوانند به درجه خلوص نقره در سکه‌ها، مطمئن باقی بمانند. چندین واحد پولی همزمان ضرب می‌شد که سکه دو درهمی‌ بیشترین مصرف را در قلمروی ایلخانان داشته است.

سکه‌های ایلخانان مغول از لحاظ تنوع طرح‌ها و زیبایی خطوط و نقوش جزو بهترین سکه‌های فرمانروایان بعد از اسلام محسوب می‌شود. ایلخانان مغول بر سرزمین‌های بسیار گسترده‌ای از شرقی ترین مناطق خراسان بزرگ تا غربی ترین مناطق آسیای صغیر، فرمانروایی می‌کرده و در بیش از دویست و پنجاه شهر بزرگ و کوچک سکه‌هایی ضرب نموده اند. 

همچنین در شهرهای کوچک و مناطق دور دست امپراطوری مغولان به دلایل مختلف، از جمله عدم آشنایی سر سکه سازان با الفبای فارسی/ عربی و نیز نداشتن مهارت کافی برای تهیه سر سکه مناسب، تعدادی از اسامی ‌شهرهایی که در آنها سکه ضرب شده است اصلاً قابل شناسایی نیستند.  

سکه درهم هولاگو که در گنجینه سکه موزة آستان قدس رضوی به نمایش گذاشته شده است، از جنس نقره است و تاریخ و محل ضرب آن خوانا نیست. وزن آن 2/75 گرم است و قطری برابر با 26/08 میلی‌متر دارد. 

سکه درهم هولاگو

روی سکه: در حاشیه سکه، عبارت «قل اللهم مالک الملک توتی الملک من تشاء» و در مرکز آن، «قاآن الاعظم هولاگو ایلخان المعظم جریر» آمده است. 

پشت سکه: در مرکز دایره، عبارت‌های شهادتین «لا اله الا الله، وحده لا شریک له، محمد رسول‌الله» و در حاشیة آن، نام محل و تاریخ ضرب و عبارت «بسم الله ضرب الدرهم» نقر شده است.

این سکه را آقای سید حمیدرضا سادات اخوی از مشهد به این گنجینه اهدا کرده است.

دومین سکه، درهم غازان‌محمود از جنس نقره است و تاریخ ضرب آن، ؟70 قمری و محل ضرب آن، کاشان است. وزن سکه، 4/30 گرم است و قطری برابر با 23/61 میلی‌متر دارد.

سکه درهم غازان‌محمود

روی سکه: نام و القاب ایلخانان به خط ایغوری و کوفی و نام سلطان به فارسی آمده است. تاریخ ضرب، داخل دایرة خطی وجود دارد.

پشت سکه: عبارت‌های شهادتین «الله لا اله الا الله، محمد رسول‌الله» و نام محل ضرب «ضرب کاشان»، داخل گلی پنج‌پر و سال ضرب «9؟؟»، داخل دایره‌ای نقر شده است. نکته درخور توجه در خصوص این سکه این است که سال ضرب کنده‌شده بر روی سکه، متفاوت با سال ضربی است که در پشت سکه وجود دارد.

این سکه را آقای حاج نادر محمدی از تهران به این گنجینه اهدا نموده است.

سکه طلای یک دیناری اولجایتو (سلطان محمد خدابنده703- 716 قمری) با تاریخ ضرب 714 قمری و محل ضرب سلطانیه است. وزن آن 4/35 گرم است و قطری برابر با 24/45 میلی‌متر دارد.

سکه طلای یک دیناری اولجایتو

روی سکه: «ضرب فی دوله المولی السلطان الاعظم مالک الرقاب و الامم غیاث الدنیا و الدین اولجایتو سلطان محمد خلّد الله ملکه ضرب سلطانیه».

پشت سکه: «لا اله الا الله، محمد رسول‌الله، علی ولی‌الله، صل الله علی محمد و علی و الحسن و الحسین و علی و محمد و جعفر و موسی و علی و محمد و علی و الحسن».

در میان مجموعه سکه‌های به ‌نمایش‌گذاشته‌ شده از سلطان محمد خدابنده در این گنجینه، سکه نفیس طلای دو و نیم دیناری از وی نیز وجود دارد. این سکه، با تاریخ ضرب 710 قمری و محل ضرب نیشابور، وزنی معادل 12 گرم و قطری برابر با 25/99 میلی‌متر دارد.

سکه طلای دو و نیم دیناری

لازم به ذکر است گنجینه سکه آستان قدس رضوی با دارا بودن هزاران قطعه سکه ضرب چکشی و ماشینی، یکی از غنی‌ترین گنجینه‌های سکه را در میان موزه‌های کشور دارا می‌باشد و این گنجینه به مرکزی علمی ‌و تحقیقاتی جهت دانشجویان و پژوهشگران رشته تاریخ و باستان شناسی و علاقه مندان به سکه شناسی تبدیل شده است. 

فهرست منابع:
1-    تیموری، ابراهیم، امپراطوری مغول و ایران، تهران، دانشگاه تهران،1377.
2-    عقیلی، عبدالله، دارالضربهای ایران دردوره اسلامی،تهران، موقوفات دکتر محمود افشار،1377.
3-    علاء الدینی، بهرام، سکه‌های ایران دوره ایلخانان مغول، تهران، برگ نگار، 1395. 
4-    مرتضوی، منوچهر، مسائل عصر ایلخانان، تبریز، صفا، 1370.
5-    مجموعة شناسنامه‌های مسکوکات موجود درگنجینة سکّة آستانقدس رضوی. 
7- STEPHEN ALBUM , CHECKLIST OF ISLAMIC COINS,  3rd editions , November 2011 , Stephen Album Rare Coins