ماندانا یمینی
۱۲ شهریور ۱۳۹۹

ابنیه حرم مطهر رضوی به روایت تاریخ (1): گنبد مطهر

به طور دقیق مشخص نیست گنبد کنونی در چه زمانی ساخته شده است، بر طبق نظریه های پژوهشگران احتمالا پوسته زیرین (آهیانه) قدیمی‏ تر از پوسته بیرونی (خُود) گنبد است، ممکن است پوشش درونی به شکل گنبد یک پوسته در دوره غزنوی (583-334 قمری) ساخته شده باشد.

ساخت بنای مدفن امام رضا علیه السلام احتمالا به ده سال قبل از شهادت ایشان بر می گردد، مامون عباسی جهت دفن پدرش هارون(درگذشته193 قمری)، در باغی که پیش‏تر متعلق به حمید بن قحطبه(حاکم توس) بود، بنایی ساخت که به هارونیه شهرت داشت، پس از شهادت امام رضا علیه السلام (شهادت 203 قمری)، به دستور مامون، حضرت در همان بنا به خاک سپرده شدند. این بنا دارای پهنه مربع بوده و دیوار هایش بیش از دو متر ضخامت داشته است، سقف آن به شیوه معماری آن زمان، ضربی عرق چینی و فاقد گنبد بلند بوده است. به نقل از مورخان، بنای مدفن امام رضا علیه السلام چندین بار ویران و مجدد ساخته شده است و احتمالا بقعه هارونیه در دوره ناصرالدوله سبکتکین غزنوی(367 قمری) تخریب شده است.

از آنجا که بنای اولیه بقعه مطهر، به سبک چهارطاقی و از نظر ابعاد و سبک، تقریبا مشابه مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا و مقبره ارسلان جاذب (والی توس در دوره محمود غزنوی) در سنگ بست مشهد است، می توان ساخت بنای اولیه، را در دوره سامانی (395-261 قمری) و یا دوره غزنوی (583-334 قمری) محتمل دانست که بیش از صد سال پس از مامون عباسی بوده است.

هسته مرکزی و اولیه حرم رضوی، یک گنبد خانه‏ استوار بر چهار طاقی است که ضریح مطهر را در خود جای داده است، نمای درون بقعه شامل کاشی‏کاری زرین فام در ازاره، کاشی معرق در دیوارها و قاب‏ بندی و مقرنس‏ های با شکوه آینه ‏کاری شده در بالای طاق‏ ها و زیر گنبد است. نمای بیرونی بقعه همان نمای طلاکاری گنبد است، ارتفاع آن از کف حرم تا پوشش درونی 18/8 متر و از کف حرم تا پوشش بیرونی 31 متر می باشد. دور گنبد در سطح خارج 42 متر و ارتفاع از اول طلاکاری تا نوک گنبد 16/5 متر است.

به طور دقیق مشخص نیست گنبد کنونی در چه زمانی ساخته شده است، بر طبق نظریه های پژوهشگران احتمالا پوسته زیرین (آهیانه) قدیمی‏تر از پوسته بیرونی(خُود) گنبد است، ممکن است پوشش درونی به شکل گنبد یک پوسته در دوره غزنوی(583-334 قمری) ساخته شده باشد و از آنجا که پوسته بیرونی آن مشخصات گنبد‏های دوره تیموری را دارد، می توان احتمال ساخت آن را در دوره تیموری (913-807 قمری) ممکن دانست. در این دوره مسجد گوهرشاد به دستور همسر شاهرخ شاه تیموری ساخته شد که ارتفاع گنبد آن 39/68 متر بود و معمار زبر دست این مسجد، قوام الدین شیرازی برای نمودار شدن بیشتر گنبد حرم مطهر، ساقه ‏ای بلند متناسب با حجم بنای دوره غزنوی ساخت و گنبدی به بلندی 31/20 متر بر روی آن استقرار داد این امر با اجرای ستون های پشتیبان آجری پلکانی در فضای داخلی گنبد امکان پذیر شد. در آن دوره سطح درونی گنبد آجری و سطح بیرونی آن کاشی‏کاری شده و نمای فاخری داشته است.

در دوره صفوی (1138-907 قمری) برای اولین بار نمای گنبد مطهر حرم امام رضا علیه السلام طلاکاری شد، شاه طهماسب اول(984-930 قمری) برای ادای نذرش پس از پیروزی بر ازبک ها، با صرف 63 من (189 کیلوگرم) طلا، گنبد را طلاکاری کرد و 17 من (51 کیلوگرم) طلا نیز صرف میله ای برای نصب بر فراز گنبد نمود. طلاکاری با استفاده از ورقه های نازک طلا بر روی صفحات مس نو آوری و ابداعی خلاقانه بود که تا آن زمان انجام نشده بود. در برخی از کتب تاریخی نقل شده که پس از هجوم ازبکان به مشهد و تصرف شهر توسط عبدالمومن(997قمری)، میله و طلای گنبد غارت شده است، در جلد دوم کتاب تاریخ عالم آرای عباسی  این چنین ذکر شده که ازبکان بعد از فتح مشهد قصد غارت محجر طلای ضریح و میل مرصع سر گنبد مبارک را داشته اند اما جمعی از سادات و عقلای شهر آنان را از این کار منصرف نموده اند. یک دهه بعد از این واقعه (1007قمری)، مشهد توسط شاه عباس صفوی از تصرف ازبکان خارج شد، سه سال بعد (1010 قمری) شاه با همراهانش پیاده از اصفهان به مشهد سفر نمود و به شکرانه پیروزی بر ازبکان، توسعه و بازسازی حرم شروع شد. به طور دقیق مشخص نیست که در دوره شاه عباس فقط ساقه گنبد طلاکاری شده و یا در زمان تصرف ازبکان طلاهای آن به یغما رفته و در دوره شاه عباس به طور کامل طلاکاری شده است. بهرحال علاوه بر گنبد، ساقه آن نیز با طلا پوشانیده شد، تعمیرات حرم شش سال به طول انجامید و در تاریخ 1016 قمری، کتیبۀ علیرضا عباسی خطاط زبر دست دربار صفوی، در یک قاب سرتاسری بر دورادور ساقه گنبد به خط ثلث جلی با طلا و بر زمینه لاجوردی نوشته شد، این کتیبه شرح مختصری از سفر شاه عباس به مشهد و بازسازی حرم و گنبد است، در زیر نام شاه عباس، نام خوشنویس با عبارت « کتبه العبد علی رضا عباسی» و در قاب کوچکی به خط نستعلیق خفی نام اجرا کننده کتیبه«عمل کمال الدین محمود نازل یزدی 1015» نوشته شده است.شش دهه بعد در سال 1084 قمری، در اثر زلزله شدیدی که در مشهد اتفاق افتاد، گنبد مطهر دچار آسیب و شکست شد، پس از این حادثه مرمت آن به دستور شاه سلیمان صفوی انجام شد، گزارش این تعمیرات در چهار کتیبه به خط ثلث جلی داخل قاب های ترنج بازوبندی بزرگ، در پایین ساقه گنبد به خط محمد رضا امامی اصفهانی نگاشته شده ‏است.

حرم مطهر رضوی در دوره قاجار

در دوره قاجار(1304-1174 قمری) و در دوره تولیت میر محمد حسین عضد الملک قزوینی،(درگذشته 1285 قمری) تعمیراتی بر گنبد مطهر انجام شده که در کتیبه بزرگ چهار سطری به خط ثلث محمد حسین شهید مشهدی بر دیوار شمالی پایۀ گنبد، گزارش آن ذکر شده است. در سال 1330 قمری، در واقعه ‏ای که بین قزاقان روسی حامی محمدعلی شاه و مشروطه خواهان در مشهد اتفاق افتاد، حرم مطهر که محل تجمع مردم بود مورد هدف گلوله های توپ قزاقان قرار گرفت و هجده گلوله به گنبد مطهر اصابت کرد و بسیاری از خشت‏ های طلا آسیب دید به طوری که برخی گلوله های توپ بین دو پوشش افتاده بود. این واقعه به آشوب آخر الزمان و عاشورای ثانی مشهور شد. چند ماه بعد مرمت و تجدید طلاکاری شروع شد که این امر چند سال به طول انجامید، تعمیرات توسط مرتضی قلی‏خان طباطبایی نایب التولیه وقت، با حمایت مالی حسین میرزا نیرالدوله حاکم وقت خراسان و همراهی سر سلسله سادات رضوی و مردم انجام شد، در کتیبه ای که در بنای هارونیه توس نصب است به اقدامات نیرالدوله در تجدید طلاکاری گنبد رضوی اشاره شده است.

در دوره پهلوی و اوایل دهه 1350 خورشیدی تصمیماتی برای نوسازی نمای گنبد گرفته شد که فراهم شدن مقدمات آن تا سال 1357 خورشیدی به طول انجامید، کار به گروهی از پاکستان سپرده شد اما به دلیل ناکارآمدی کارگران پاکستانی، نوسازی نمای گنبد به فردی به نام «جعفر نوروز خان» آبکار تهرانی سپرده شد، وی تمام خشت های طلا را شماره گذاری و از گنبد جدا نمود، زیرکاری و مقاوم سازی با بتن و میلگرد به قطر 20 سانتی‏متر توسط استادکاران آستان قدس،به سرپرستی محمد صادق رافتی انجام شد صفحات مسی در ابعاد 38×25 سانتی‏متر در یکدیگر کلاف شده و با لایه دیگری از بتن به قطر 10 سانتی متر بر روی زمینه گنبد نصب شد، آبکاری طلا در چند مرحله موفق نبود و کار به کندی پیش می رفت،  ادامه کار با پیروزی انقلاب اسلامی همزمان شد.

 پس از انقلاب اسلامی و از تیرماه 1358 خورشیدی تعمیرات و طلاکاری گنبد  با مدیریت جدید، از سر گرفته شد، تعداد 7740 عدد ورقه مسی در ابعاد خشت های گنبد نصب شد، با روش جدید آبکاری که به جای روش سنتی چسباندن ورقه های طلا به کار رفت، ضخامت طلاچهار برابر افزایش یافت و گنبد درخشنده ‏تر و نمای آن یک دست شد. کار مرمت و تجدید طلاکاری به طور رسمی در خرداد 1359 خورشیدی به اتمام رسید. گزارش آن در کتیبه ‏ای به خط نستعلیق بر زمینه سبز در قاب مستطیل کوچک و در انتهای کتیبه دور گنبد نوشته شده است.

 

منابع: 
اعتماد السلطنه، محمد حسن خان(1362)مطلع الشمس تاریخ ارض قدس و مشهد مقدس، تهران:انتشارات فرهنگسرا
ترکمان،اسکندر بیگ(1382) تاریخ عالم آرای عباسی، به کوشش ایرج افشار،تهران:انتشارات امیر کبیر،چاپ سوم
رضایی برجکی، اسماعیل؛ جلالی، میثم(1396) بارگاه خورشید، مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی ،چاپ اول
سیدی، مهدی( 1378)تاریخ شهر، مشهد:انتشارات جامی تاریخ شهر مشهد
کاویانیان،محمد احتشام(1354) شمس الشموس، 
لباف خانیکی،رجبعلی.(1395)«گنبد حرم مطهر امام رضا علیه السلام» فصلنامه آستان هنر،شماره 18،مشهد: آفرینش های هنری آستان قدس رضوی
نعمتی، بهزاد(1391)«طلاکاری گنبد امام رضا علیه السلام» فصلنامه آستان هنر،شماره 2و3، مشهد: آفرینش های هنری آستان قدس رضوی