۱۷ شهریور ۱۳۹۹

موزه‌ای که روزگاری حمام بود

موزه مردم شناسي حمام مهدي قلي بيگ، يكي از بزرگترين حمام هاي ايران است كه در كنار مقبره امير غياث الدين ملكشاه در ضلع غربي حرم مطهر رضوي واقع در خيابان اندرزگو ۱۳، در بناي تاريخي حمام مهدي قلي بيگ تأسيس شده است. حمامي قديمي با نمايي آجري كه در انتهاي بازار فرش فروش ها قرار دارد.
پله هاي آجري دو طرف در ورودي، بازديدكنندگان را به داخل هدايت مي كند. دري قهوه اي كه به رسم قديم با كوبه اي طلايي هر صبح به روي علاقه مندان تاريخ و فرهنگ كهن گشوده مي شود. اين بنا كه پر از خاطرات خاك خورده قديمي است از بزرگترين حمام هاي دوره صفويه بوده و به «حمام مهدي قلي بيگ» شهرت دارد. اين بنا يكي از بزرگترين حمام هاي ايران است كه وجه تمايزش با ديگر حمام ها نظير حمام گنجعلي خان كرمان و يا فين كاشان و... در نقاشي هاي موضوعي آن است كه با تلاش مرمتكاران از لايه هاي هشتم و بعضا سيزدهم زيرين به دست آمده اند. بر طبق اسناد موجود اين حمام در سال ۱۰۲۷ ق توسط مهدي قلي بيك ميرآخور باشي شاه عباس صفوي، وقف آستان قدس رضوي شد كه پس از مرمت و بازسازي در سال ۱۳۸۵ ش به موزه مردم شناسي تغيير كاربري داد؛ در اين موزه اشيايي از قبيل لوازم مورد نياز در حمام هاي قديمي، انواع سماورهاي ذغالي، قنديل، ظروف مختلف، آبخوري، بخش نمايشگاه عكس قديم و مردم شناسي به نمايش در آمده است. در تقويم ملي كشورمان ۱۳ شهريور روز «مردم شناسي» نام گرفته، شاخه اي از علوم انساني كه زندگي انسان ها، آداب و رسوم، خُلق و خو و باور هاي آن ها را مورد بررسي و مطالعه قرار مي دهد. امروز بهانه اي است كه سري به حمام مهدي قلي بيگ بزنيم و با اين مكان كه زماني يكي از نهادهاي مهم اجتماعي به شمار مي آمد و اكنون به موزه مردم شناسي تغيير يافته، آشنا شويم.

محلي براي تعاملات اجتماعي
در گذشته حمام نه تنها مكاني براي نظافت و شستشو بلكه نهادي اجتماعي بوده است كه در آن محافل ادبي و هنري برگزار مي شده است. محلي براي تعاملات اجتماعي، مكاني براي تفريح و جايي كه مشاجرات را برطرف مي كردند. مكاني براي مراسم آييني خاصي چون حنابندان، آشتي كنان، آرايش و پيرايش، از سوگ در آوردن سوگواران و... به شمار مي رفت و به همين خاطر فضايي بزرگي را به آن اختصاص مي دادند. استاد حمامي، گرمابه دار، دلاك، كيسه كش، مشتمال چي، قهوه چي، لنگ بيار، صابون زن، حجام، جامه دار، سلماني و تون تاب بعضي افراد شاغل در حمام هاي قديمي بوده اند. روي ديوار بزرگي نزديكي در ورودي نقشه اين حمام به نمايش گذاشته شده و روي آن اصطلاحاتي مثل گرمخانه، هشتي، سربينه، گلجام، تون، خزينه، چاله حوض، صفه، شاهنشين و... به چشم مي خورد.

بخش هاي مختلف موزه كه زماني حمام بود
محوطه ورودي حمام به وسيله يك پله و همراه با يك انحناي ملايم به هشتي كوچكي وصل مي‎ شود و با عبور از پنج پله با همان انحنا به «سربينه» يا همان «رختكن» مي رسيم كه زيباترين بخش حمام است و با نقاشي و كاشي هاي زير رنگي آراسته شده كه تزيينات نقاشي ۱۳ لايه دارد؛ قديمي ترين لايه آن مربوط به دوره صفوي و جديدترين لايه، متعلق به دوره قاجار مي شود. آخرين لايه اي كه اكنون در معرض ديد قرار دارد، موضوعاتي مثل زندگي اجتماعي مردم، داستان هاي شاهنامه، ماه هاي سال سرياني، چهار فصل و افسانه هاي قديمي ايران را به تصوير كشيده است. بعد از عبور از سربينه وارد فضاي كوچكي به نام هشتي يا مياندر مي شويم كه ارتباط دهنده سربينه و گرمخانه است. در وسط هشتي حوض كوچكي قرار دارد كه فرد پس از استحمام پاي خود را درون آب سرد آن شسته و سپس وارد سربينه مي شده است. چرا كه پاشويه كردن موجب كاهش حرارت بدن از طريق كف شده و در نتيجه آمادگي براي ورود به فضاي سرد سربينه فراهم مي شده است. پس از گذشتن از هشتي وارد محل اصلي شستشوي تن و استحمام مي شويم كه به آن گرمخانه مي گويند. فضاي گرمخانه مربع شكل و داراي چهار ستون در وسط است و پوشش گنبدي دارد. در اطراف گرمخانه سه غرفه وجود دارد كه براي نشستن و استحمام مورد استفاده قرار مي گرفته است. در قسمت غربي گرمخانه خزينه آب گرم قرار دارد كه سطح آن از كف گرمخانه بلندتر است. بالاخره وارد محلي مي شويم كه فضايي مانند استخرهاي امروزي دارد و به آن چاله حوض مي گويند و براي شنا و آبتني افراد مورد استفاده قرار مي گرفته است. چاله حوض اين حمام در مقايسه با حمام هاي مشابه دوره صفوي از ابعاد بزرگتري برخوردار است. نورگيري فضاهاي مختلف حمام به دليل قرار داشتن در داخل زمين از طريق نورگيرهاي كوچك و بزرگ تعبيه شده در سقف صورت مي گرفته است.

آنچه در اين حمام موزه به چشم مي خورد
در راستاي تغيير كاربري و احياي حمام مهدي قلي بيگ و ايجاد موزه مردم شناسي در حال حاضر از فضاهاي موجود اين حمام براي نمايش اشيايي مانند متعلقات حمام يعني اشيايي كه در پي مرمت حمام به دست آمده است استفاده مي شود. اين اشيا شامل ظروف سنگي، سفالي، گلجام و كاشي هاي قديمي كناره و كف حمام است. وسايل استحمام مثل لگن، لگنچه، مشربه، پارچ، آفتابه، روشويه دان، جام چهل كليد، قطيفه و وسايل آرايش همچون زير پايه مخصوص حنابندان، جعبه آيينه، جعبه چوبي منبت، انبر مخصوص مجعد كردن مو و... از مواردي است كه در اين موزه به نمايش در آمده است. وسايل روشنايي مانند پايه شمعدان برنجي، قنديل فانوس دريايي، چراغ توري و همچنين مجموعه اي از انواع پوشش هاي مردانه و زنانه قديمي و نمونه هايي از زيراندازهاي قديمي از جمله حصير، قاليچه و گليم نيز در اين موزه، قابل مشاهده است.