زهره قاسمی
۷ فروردین ۱۴۰۰

سکه های لاری صفوی، محبوب در تجارت بین المللی ایران

حاکمان صفویه دستور داده بودند که بازرگانان خارجی جهت خرید اقلام ایرانی باید از این سکه ها استفاده نمایند جهت ضرب این سکه ها اجرت بالایی توسط ضرابخانه ها دریافت می شد و ضرب آن ها تا سال 1100ق. ادامه داشت.

در دوره صفویان و قبل از آن غیر از سکه های معمولی رایج زمان، سکه های نقره دیگری به نام لاری در جریان بود. این سکه ها به صورت مفتول های کشیده ای است به قطرهای مختلف از 2/1 میلیمتر تا 3 میلیمتر که آن را تقریباً از وسط بر روی هم خم نموده و در حدود نیمی از آن با ضربه مسطح کرده و روی سطح پهن شده را ضرب نموده اند. پهنای این سطح ها حداقل 3 میلیمتر و حداکثر 5/2 میلیمتر است. اکثر سکه های لاری را با میخ سکه معمولی که گرد است ضرب کرده اند. این سطح باریک بعد از ضرب در زیر میخ سکه که بیش از 20 میلیمتر بوده دارای نوشته بسیار کمی است که گاهی فقط از یک یا چند حرف ناقص از یک اسم بر روی سکه دیده می شود که خواندن آن خالی از اشکال نیست. 

تجارت بین المللی با سکه های لاری
شهر لار در 57 فرسنگی جنوب شرقی شیراز قرار دارد و سیاحان اروپایی در قرن 17 میلادی از این شهر که در جاده مستقیم شیراز، جهرم، لار و بندرعباس قرار داشت ، رفت و آمد می کردند. ظاهراً این نوع پول تا قبل از شاه عباس در مناطق خلیج فارس تا هندوستان رواج بسیار داشته و بنا به گفته شاردن علامت کوچکی در روی آن حک می شد که نشان پادشاه کشوری بود که آن را ضرب می کرد و تا مدتها در هندوستان رواج داشته است. عقیلی یادآور شده است: «لار مرکز شهرستانی به همین نام است که بر سر راه شیراز به بندر لنگه می باشد و در عهد صفویان مرکز ایالت و بنادر خلیج فارس بوده. این سرزمین ثروتمند که بر سر راه جاده ابریشم قرار داشته است، دارای بنادر معتبر و بازارهای بزرگ است که در سراسر اقیانوس هند و سواحل شرقی افریقا، کشتی ها و بازرگانان در آن رفت و آمد می کردند.»   ام. میتچر نویسنده انگلیسی در کتاب خود چنین می نویسد: «نام لاری، از شهر لار در ایران سرچشمه گرفته، بدلیل اینکه اولین بار در آنجا ضرب شده است. حاکمان اسلامی به مدت دو قرن، این سکه ها را با قالب سکه های گرد یا مستطیل شکل ضرب می نموده اند.» سکه لاری در ایران ، ترکیه، عربستان  و همچنین در هند، سری لانکا و مالدیو، به عنوان یک سکه محبوب در تجارت بین المللی ایران تبدیل شده بود. به گفته نویسنده اواسط قرن نوزدهم، فرانسوا پیرارد دلاوال: « بهترین نقره از ایران و از طریق تنگه هرمز در قالب سکه های مفتولی به نام لاری که فلزکاران هندی آن را نقره ای بسیار خالص و تمیز برای کار خود می دانند می آید.» در قرن شانزدهم، پنج لاری معادل یک اشرفی طلا رد و بدل می شد. در مالدیو آنها را بشکل پوسته صدف در می آوردند. در حالی که در سری لانکا آنها را مانند قلاب ماهی گیری شکل می دادند و در کنار سکه های پرتغالی رایج مورد داد و ستد خود قرار می دادند.» 

بروم با اشاره به ضرب سکه های لاری اظهار می دارد: «وزن سکه های لاری بین 4/5 تا 5 گرم بوده است. این سکه ها به علت خلوص بالای نقره آن مورد استفاده مناطق دیگر مانند سری لانکا و هند هم قرار می گرفت. آنان در ضرابخانه های خویش از سر سکه های محلی خودشان این سکه های مفتولی را ضرب می کردند. حاکمان صفویه دستور داده بودند که بازرگانان خارجی جهت خرید اقلام ایرانی باید از این سکه ها استفاده نمایند جهت ضرب این سکه ها اجرت بالایی توسط ضرابخانه ها دریافت می شد و ضرب این سکه ها تا سال 1100ق. ادامه داشت.» 

سوداگران و بازرگانان و سیاحان اروپایی در زمانی که لارستان در راه بزرگ ادویه و راه ابریشم قرار گرفته بود به این سرزمین آمد و رفت داشته خاطرات بسیار جالبی از زندگی خود در این نواحی یادداشت کرده و بر صحیفه روزگار بجای گذاشته اند. 

سرتوماس هربرت در سال 1627م/ 1037 ق. از لار یاد کرده، نوشته است: «در نزدیکی بازار لار محلی است که در آنجا ضرب می شود. لاری یکی از مشهورترین سکه های منطقه است که از نقره خالص ساخته شده است و مفتولی قلابی شکل است. نام پادشاه یا بعضی از آیه های قرآنی بر آن حک می شود و ارزش آن ده پنی است.»                   

تاورنیه نیز که از ایران بازدید نموده در سفرنامه خود از سکه لاری یاد می کند: «در هرمز و سایر بنادر خلیج فارس مثل جزیره بحرین که در آنجا صید و تجارت مروارید می شود، اگرچه متعلق به پادشاه ایران هستند و داد وستد با عباسی می شود، اما مذاکره و گفتگو همه از لارین است. لاری یک قسم پول است که تا جزیره سیلان رواج دارد و از مفتول نقره که دولائی کرده اند به قطر یک قلم معمولی و طول دو عرض انگشت و روی این مفتول نقره اسم آن امیری حک شده است که درخاک او این پول را ضرب کرده اند. هشت لارین یک طلا قیمت دارد و هشتاد لارین یک تومان است.» 

چنانچه از منابع تاریخی بر می آید سکه لاری سکه رایجی بوده که در خلیج فارس و اقیانوس هند در قرن 17-16 میلادی رواج داشته و نامش را از شهر لارستان که برای اولین بار در آنجا ضرب شده، گرفته است. 

سکه های نقره مفتولی (لاری) شاه طهماسب اول صفوی در گنجینه سکه
در میان سکه های صفوی به نمایش گذاشته شده در گنجینه سکه آستان قدس، سکه های نقره مفتولی نیز به چشم می خورد که از شاه طهماسب اول صفوی می باشد. وزن این سکه ها بین 4/80 تا 4/90 گرم بوده و طول تقریبی آنها از 49/74 تا 56/07 میلیمتر و قطر تقریبی آنها از 42/2 تا 50/2 میلیمتر می باشد. این گنجینه با دارا بودن دهها قطعه سکه لاری، یکی از غنی ترین مجموعه سکه های لاری را در میان موزه های سکه کشور دارا می باشد که در اینجا به معرفی یک نمونه از این سکه ها بسنده می شود. تعدادی از این سکه ها توسط آقای عبدالحسین زعفرانی به گنجینه تقدیم شده است. 

1-    سکه مفتولی دو شاهی(100 دینار) از شاه طهماسب اول صفوی در گنجینه سکه موزه آستان قدس رضوی با کد س ‎‎‎‎‎‎‎خ /316 ردیف 30 به نمایش گذاشته شده است. تاریخ و محل ضرب ندارد. وزن آن 5/02 گرم است ، طول سکه 52/69 و عرض آن 4/22 میلی‌متر می باشد. 
روی سکه: نام و القاب شاه ، همچنین کتیبه« السلطان ابوالمظفر شاه طهماسب خلدالله ملکه» . پشت سکه شهادتین و کتیبه «.... محمد رسول الله.....» نقر شده است. 
                                                             

 لازم به ذکر است موزه های آستان قدس رضوی اشیای فراوانی را از تاریخ و تمدن ایران و جهان در خود جای داده است که اغلب آنان توسط ارداتمندان به ائمه اطهار(ع) خصوصاً حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) اهداء شده است. با تماشای گنجینه سکه موزه رضوی می توان سفری طولانی به اعماق تاریخ گذشتگان داشت و در اندک زمانی تاریخچه ای مختصر از زندگی آنان بدست آورد. در واقع می توان گفت سکه ها زنده ترین سند هر تمدن بشری بشمار می روند که آیینه تمام نمایی از فرهنگ، هنر ، باورها و اعتقادات گذشتگان ماست.

یکی از مهمترین وظایف موزه سکه آستان قدس رضوی برقراری ارتباط فرهنگی بین بازدید کنندگان و اشیای به نمایش درآمده می باشد. این موزه به مرکزی علمی و تحقیقاتی جهت دانشجویان و پژوهشگران رشته تاریخ و باستان شناسی و علاقه مندان به سکه شناسی تبدیل شده است که محققان می توانند از اطلاعات موجود در این گنجینه، جهت تهیه مقالات و یا پایان نامه های خود استفاده نمایند. 

به امید روزی که این گنجینه به یک مجتمع آموزشی و پژوهشی برتر تبدیل شود که نه تنها بازدید کنندگان را به خود جذب کرده بلکه به هدف بالاتر خویش که ارتقای سطح آگاهی و دانش بازدید کنندگان نیز می باشد دست یابد. انشاا... 

فهرست منابع و مآخذ:
1-    اسماعیلی، صغری. پژوهشی در سکه ها و مهرهای دوره صفوی. تهران: سازمان میراث فرهنگی، پژوهشکده زبان و گویش. (1385).
2-    اخوان زنجانی، جلیل. مقاله «شرح پاره ای از سکه های لاری ضرب شده در ایران». آلمان غربی، نشریه هنر و مردم شماره 184 و 185.
3-    رودی مته، ویلم فلور،پاتریک کلاوسون. تاریخ پولی ایران از صفویه تا قاجاریه. تهران: نامک. (1396) 
4-    فرح بخش، هوشنگ . راهنمای سکه های ضربی(چکشی) ایران. برلن غربی، آلمان. (1354)
5-    قائینی، فرزانه. سکّه‌های دوره صفویه. تهران: پازینه. (1388)
6-    عقیلی،عبدالله. دارالضربهای ایران در دوره اسلامی. تهران، موقوفات دکتر محمود افشار. (1377)
7-    اقتداری، احمد. لارستان کهن. تهران: چاپخانه رنگین. (1334)
8-    مجموعه شناسنامه‌های سکه های موجود در گنجینه سکه آستان قدس رضوی. شناسنامه سکه های نقره مفتولی شاه طهماسب اوّل صفوی، کارشناس محمد حسین فالیزکار.
9-    نجاری سهل آبادی، محمد. دانشنامه کشورها و قاره های جهان. مشهد: امید مهر. (1390)                        
10-     Broome, Michael. A Handbook of Islamic Coins. London, Seaby.Distributed by B.T Batsford Ltd also by agent in The United States of America, Canada, Australia, South Africa.