۸ فروردین ۱۴۰۰
گزارشی از کتیبه های سنگی حرم مطهر

راویان خاموش تاریخ آستان مقدس رضوی

نوع متن بیشتر کتیبه های سنگی موجود در موزه آستان قدس رضوی قالب شعر است که در دوره‌های مختلف تاریخی در اماکن مختلف حرم امام رضا(ع) نصب شده است.

حرم مطهر رضوی از گذشته‌های دور کانون توجه طیف‌های مختلفی از مردم بوده است و بر این اساس هنرمندان بسیاری در این مکان مقدس با خلوص نیت و ارادت خاص به امام رضا(ع) به خلق اثر پرداخته اند.

از جمله این هنرها هنر کتیبه نگاری و سنگ تراشی است که با ظرافت تمام صورت گرفته و نتیجه آن خلق خطوط ظریف و نگاره های اسلیمی بر سطح سنگهای خارا و خشن است. هرچند در طی تاریخ بارگاه رضوی دچار تغییر و تحولات متعددی شده، اما این کتیبه ها آن چنان زیبا و با دقت حکاکی شده اند که چیدمانشان در کنار هنرهایی دیگر چون کاشی کاری و آینه کاری ترکیبی متناسب و متوازن با دیگر اجزای معماری موجود پدید آورده است.

راویان سنگی
معاون امور موزه های آستان قدس رضوی آثار سنگی موجود در این مجموعه را نشانه‌ای از اتفاقات خوشایند و ناخوشایند عنوان می کند که از دوره های مختلف تاریخی برای ما به یادگار مانده و حاوی اطلاعات ارزشمند تاریخی هستند.
مهدی قیصری نیک، جنس بیشتر این کتیبه ها را از سنگ مرمر و سنگ خارا برمی شمرد که معمولاً از معادن اطراف مشهد تامین می شده است.

به گفته او رواق های مختلف و متعددی از حرم مطهر رضوی همچنین مسجد بالاسر مبارک روضه منوره و حجره های صحن کهنه و نو دارای تعدادی از کتیبه‌های سنگی بوده‌اند که در حال حاضر در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شوند. اغلب کتیبه های سنگی که در موزه نگهداری می‌شود متعلق به حد فاصل زمانی دوره صفویه تا اواخر پهلوی بوده و همچنین نمونه هایی وجود دارد که احتمالاً متعلق به دوره های افشاریه و زندیه است.

شناسنامه بنا در کتیبه سنگی
کتیبه های سنگی موجود در موزه آستان قدس رضوی بر اساس اطلاعات و تاریخ حکاکی به سه دسته تقسیم می شود.

قیصری، کتیبه‌هایی که متن آن ها در برگیرنده اطلاعات تاریخی مهمی درباره یک بناست را از جمله این دسته بندی ها عنوان می کند که کتیبه مسجد قتلگاه، کتیبه‌های مدارس باقریه و بهزادیه، کتیبه تعمیر رواق گنبد حاتم خانی، کتیبه ساخت بنای دارالضیافه و سنگ بنای واقعه به توپ بستن حرم امام رضا(ع) از جمله مصادیق آن به شمار می رود.

کتیبه های حامل آیات و احادیث
او این را هم می گوید که کتیبه های مجتمع بر آیات قرآنی ادعیه احادیث و صلوات بر پیامبر(ص) و معصومین(ع) نیز در ضمره دومین دسته بندی کتیبه های موجود در موزه رضوی به شمار می رود. این آثار معنوی، آیات مبارکه «انا فتحنا لک فتحا مبینا»، آیه ۳۳ سوره احزاب مشهور و آیه تطهیر، قسمتی از آیات ۳۵ و ۳۶ سوره نور و آیاتی از سوره کهف انسان و آیت الکرسی را به نمایش می گذارند که به گفته قیصری بر «ازاره» (سمت پایین دیوارهای حرم با پوششی از کاشی یا سنگ) حرم امام رضا(ع) نصب بوده اند.

متن کتیبه دیگر دعای جوشن کبیر است که در ۱۴ قطعه به خط ثلث روی سنگ مرمر حکاکی شده و بین دارالسلام و گنبد حاتم خانی بر بالای ازاره نصب بوده است.

از جمله کتیبه های دیگر قسمتی از حدیث سلسله الذهب است که بر روی سنگ با قلم سیاه خوشنویسی شده است. علاوه بر این در بین کتیبه های شعر از اسماء الهی مانند «یا عالی» و «یا ستار» استفاده شده که برای نمونه می‌توان به استفاده از این اسماء در بین اشعار دبیر الملک فراهانی در دیوار پیرامون روضه منوره اشاره کرد.

اشعار شاعران منقش بر کتیبه های سنگی
معاون امور موزه های آستان قدس رضوی کتیبه های سنگی حاوی اشعار را در گروه سوم این دسته بندی قرار داده و در این خصوص به  کتیبه هایی حاوی قصیده معروف دبیرالملک در مدح امام رضا(ع) اشاره می کند که در اطراف روضه منوره مورد استفاده قرار گرفته است.

وی می گوید: نمونه جدیدتری از این کتیبه هم موجود است که به خط نستعلیق بر روی سنگ مرمر نگارش شده که ظاهراً کار ساخت آن به دلایل نامشخص به پایان نرسیده است. اشعاری نیز در قالب کتیبه از شعرای سده های مختلف مانند عصمت الله بخاری، میرزا حبیب قاآنی شیرازی، ابوالحسن خرم شیرازی در مدح امام رضا(ع) در ساخت و سازها و بازپیرایی حرم برجای مانده است.

علاوه بر موارد فوق مجموعه کتیبه‌ای نیز به زبان عربی است که نام ائمه اطهار(ع) در قالب شعر در آن یاد شده و در رواق دارالسیاده نصب بوده است.

همانگونه که از تقسیم‌بندی یادشده پیداست نوع متن بیشتر کتیبه های سنگی موجود در موزه آستان قدس رضوی قالب شعر است که در دوره‌های مختلف تاریخی به سفارش برخی شخصیت های سیاسی و فرهنگی یا بنا به ارادت شاعران سروده و در اماکن مختلف حرم امام رضا(ع) نصب شده است؛ قالب اشعار کتیبه‌های سنگی موجود در موزه آستان قدس معمولاً قصیده است و موضوع اشعار بیشتر به مدح امام رضا(ع) اختصاص دارد. در کنار آن به بانیان و تاریخ تعمیرات و تزییناتی که در اماکن متبرکه حرم مطهر صورت پذیرفته و همچنین نام برخی شاهان و حکمرانان محلی در لابلای ابیات اشاره شده است.

گزارش: فاطمه باغشاهی