۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۰
به مناسبت روز جهانی موزه و میراث فرهنگی

روایت فرهنگ و تمدن در حرم مطهر حضرت رضا علیه‏ السلام

موزه آستان قدس رضوی می تواند میراث ملموس و ناملموس رضوی را حفظ ‏و چه بسیار وقایعی شیرین و تلخی را از طریق رسانه موزه به نحو تأثیر گذار بیان کند.

شاید شما هم جز کسانی باشید که پس از زیارت مضجع شریف امام هشتم (ع) یک یا چند مرتبه از موزه ‏های حرم مطهر بازدید کرده و آموخته های ارزشمندی را از این گنجینه ها و نفایس ارزشمند و کم ‏نظیر کسب کرده باشید.
به مناسبت بیست و هشتم اردیبهشت ماه، مطابق با هجدهم ماه می میلادی، روز جهانی «موزه و میراث فرهنگی» گفتگویی با معاون موزه‏ ها و ترویج میراث فرهنگی سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی انجام داده ایم که در ادامه می ‏خوانید.

چرا وجود موزه ها در دنیای امروز یعنی در عصر الکترونیک و ارتباطات، مهم است؟
موزه ها از مهمترین اركان فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه بشری و از معیارهای توسعه كشورها هستند که ماهیت اصلی، هویت و تمدن ملت‏ها را به زبان هرقوم گویا می کنند.
از آنجا که موزه شناسنامه ای است که تاریخ و فرهنگ یک کشور یا قوم را مستند و سفر در زمان را، امکان پذیر و گذشته را بازسازی می کند. مردم با دیدن آثار تاریخی و فرهنگی هر کشور و ملتی با فرهنگ و تاریخ اقوام و ملل مختلف آشنا می شوند. بنابراین موزه ها راویان بی صدای فرهنگ و تمدن و سند هویت بخش یک ملت به شمار می روند که در ترسیم چهره ملی و بین المللی آن منطقه وکشور سهم به سزایی دارند و می توان گفت که فرهنگ و تمدن و ریشه‌های تاریخی مردمان هر جامعه و نگاهشان به آینده در موزه‌ها تبلور پیدا می‌کند. 
در یک نگاه اجمالی به تاریخ موزه و وضعیت حاضر موزه ها در جهان می بینیم که بسیاری از کشورهای جهان موزه را به عنوان یک رسانه و یک عامل مهم و تأثیرگذار در سیطره خود در وجوه مختلف آن بر اقشار اجتماعی می دانند. بنابراین موزه، رسانه ای تأثیر گذار و نهادی پایدار برای آموزش غیر رسمی انسان‏ هاست.
امروزه موزه به عنوان نهادی بین المللی امکان حضور همه ملل، اقوام و اقشار با هر مذهبی را در کنار یکدیگر به نحوی فراهم می کند تا در کمال صلح و محبت، فرصت شنیدن پیام ها و تبادل اندیشه ها فراهم شود.

با این توصیف، موزه های حرم مطهر رضوی چه جایگاهی در معرفی میراث فرهنگی دارند؟
بارگاه مطهر حضرت رضا علیه السلام  دارای سابقه تاریخی با قدمت هزار و دویست ساله است و در جای جای آن نمادها و آثار خلق شده یا اهدا شده توسط انسان های با اخلاص و ارادتمند به اهل بیت علیه السلام دیده می شود و از طریق رسانه موزه می توان با ارائه ای متناسب با نیازهای زمان حاضر، به طور مستند به مخاطبانش در ایران و جهان، عشق، ارادت و اخلاصی را که واقفان و هنرمندان صنعتگر برای خلق آثار هنری و بناهای ارزشمند، که امروزه جزو میراث فرهنگی رضوی هستند، بیان کرد. 
به عبارت دیگر موزه آستان قدس رضوی می تواند میراث ملموس و ناملموس رضوی را حفظ ‏و چه بسیار وقایعی شیرین و تلخی را از طریق رسانه موزه به نحو تأثیر گذار بیان کند. 
با سیری در متون تاریخی و آثار باستانی بجامانده از وقایع هزاره گذشته می توانیم نشانه های سفر حضرت رضا علیه السلام از مدینه تا مشهد مقدس، همچنین حملات خانمان سوزی که در طی هزار سال گذشته از سوی اقوام سرزمین های شرقی و همسایه شمالی به این منطقه وارد شده را ببینیم. 
این امر خود باری گران بر نهاد فرهنگی موزه آستان قدس رضوی می گذارد، چرا که باید به بهترین روش ممکن نه تنها مراجعان و مخاطبانش را با زندگی پر برکت حضرت رضا علیه السلام تا شهادت ایشان آشنا کند بلکه آثار و نشانه های ارزشمندی را که در خزائن از گذشته به یادگار مانده و برگ های تاریخی این سرزمین  و وقایع شیرین و تلخی را که بر صفحات نسخ خطی یا اسناد موجود ثبت شده به تصویر کشد. وقایعی ارزشمند همچون حدیث سلسله الذهب، دعای باران و ... تا وقایعی بس سهمگین همچون به توپ بستن گنبد مبارک حرم مطهر توسط روس ها و قحطی بزرگ در زمان جنگ اول جهانی و رنجی که مردمان از جور استعمارگران بردند. 
البته در حرم مطهر رضوی دارای آیین های ارزشمندی نیز وجود دارد که چندین سده است در این حریم قدسی برگزار می شود. 
این آیین ها بخشی از میراث ملموس جهان اسلام به شمار می ‏روند. علت و چگونگی برگزاری برخی از این آیین ها هنوز برای بسیاری از مردم و حتی زائران حرم مطهر ناشناخته است و نه تنها به طور حضوری آن‏ها را ندیده اند بلکه هیچ شناختی از آن ندارند. مانند مراسم خطبه خوانی، نقاره زنی و مراسمی که دیگر برگزار نمی شوند مانند آیین نخل گردانی که از طریق رسانه موزه می توان آنها را ارائه داد تا زائران و مجاوران با آن‏ها آشنا شوند. 
بنابراین موزه به عنوان یک نهاد آموزش غیر رسمی و تأثیرگذار در تربیت نسل ها در این آستان مقدس نقش ایفا می‏ کند. موزه های آستان قدس رضوی به عنوان نهادی آموزشی و رسانه ای تأثیرگذار، تراث فراموش شده را احیا و در معرفی میراث ملموس و ناملموس بارگاه رضوی نقش مهمی دارد.

بنابر توضیحات شما، موزه‏ های آستان قدس رضوی تأثیرات ارزشمندی بر مقوله «زیارت، وقف و فرهنگ رضوی» دارند؟
بله همین طور است. وجود موزه در کنار بارگاه ملکوتی حضرت رضا علیه السلام تاثیر مهم و فراوانی در هویت بخشی ملی و تاریخی دارد و در تحکیم ریشه های ملی، مذهبی و تاریخی عموم مردم تاثیر می گذارد.
نقش تأثیرگذار دیگری که موزه های آستان قدس رضوی بر زائران و مجاوران دارد می ‏توان جمع آوری آثار فرهنگی متنابهی که بسیاری از اهداکنندگان و خالقان آثار با ارادت ویژه‏ ای که به حضرت رضا علیه السلام داشته اند و همچنین طی بازدید از موزه و ارتباط با موزه‏ داران و شناسایی آثار ارزشمندی که طی سال ها وقف و اهدا شده دانست، چنان‏که این ارادتمندان به اهل بیت علیه السلام و عاشقان سرزمین مادری اغلب تمام داشته هایی را که طی سال‏ ها جمع آوری کرده بودند اهدا نموده اند. این اتفاق خود نقش مهمی در تقویت ذخایر فرهنگی و هنری موجود در مجموعه داشته است و دست‏کم در طی 40 سال اخیر مجموعه آثار و نفایس موجود در گنجینه های آستان قدس نه تنها چندین برابر شده بلکه زمینه تنوع بی نظیری را در انواع آثار هنری، تاریخی، علمی و طبیعی فراهم کرده است.

گفتگو از محمد حسین مروج کاشانی