حشمت کفیلی
۱۱ شهریور ۱۴۰۰

دوستکامی؛ اثری آیینی از دوره قاجار

دوست‏کامی ‏ها ظروف پایه‏ دار و جام‏ شکلی هستند که برای نگهداری و مصرف مایعات در مراسم آیینی محرم و ایام سوگواری دیگر و جشن‏ ها مورد استفاده قرار می گرفته اند.

در دوره قاجار حرم مطهر امام رضا علیه‌السلام نیز به عنوان یک پایگاه مهم مذهبی مانند دوره قبل از آن مورد حمایت و توجه  بوده است، از این رو برخی آثاری که برای استفاده در این بارگاه مقدس خلق می ‏شده نه تنها بدست هنرمندانی متبحر بلکه با پشتوانه معنویی که داشته با بهترین شیوه و مصالح ساخته و اهدا شده است. از نمونه‏ های ارزشمند این آثار می‏ توان به درِ طلای مرصع، ضریح ‏پوش‏ های زربفت و رودوزی شده برای ضریح، صندوق‏ پوش ‏ها و قندیل ‏های طلا، قلمدان ‏ها و جلدهای لاکی روغنی بی‏ نظیر، نسخ خطی عالی که بدست هنرمندان بزرگ خوشنویس خلق شده اشاره کرد.

با وجود اینکه اغلب مورخان تاریخ هنر این دوره را دوره انحطاط هنرهای ایرانی می ‏دانند اما در میان هنرمندان همین دوره نیز کسانی بودند که در تکمیل و تکامل سبک‏ های هنری گذشته بسیار کوشیدند و یا به خلق شیوه ‏های نوین دست زدند. 

بررسی آثار فلزی دوره قاجار در حرم مطهر نشان می‌دهد با وجود اینکه هنر فلزکاری در این دوره نسبت به دوره صفوی در اجرای کتیبه ‏ها و نقوش تزیینی نزول داشته اما هنرمندان این عصر با اتکا به پیشینه غنی هنر ایرانی دست به تولید آثاری زدند که آن را باید آخرین تلاش در برابر زوال جدی هنر فلزکاری دانست.

مطالعه مجموعه موجود در آستان قدس رضوی نشان از ذوق و خلاقیت هنرمندانی دارد که تحت تأثیر حضور مقدس حضرت رضا علیه‌السلام قرارگرفته و آثاری باشکوه خلق کردند که امروزه برخی از آن‌ها زینت‌بخش گنجینه ‏های آستان قدس رضوی است.

مطالعه یکی از این ظروف که در مقاله ‏ای با عنوان "برگی از تاريخ آستان قدس رضوی بر روی يك دوست‏کامی" در مجله مشکوه شماره129 ، (زمستان 1394) منتشر شده است. نشان داد که برای چنین شیی که به طور سفارشی ساخته شده، هنرمند به بهترین وجه از مهارت و خلاقیت خود استفاده کرده تا در جایگاه مادی و معنوی خاص خود بدرخشد. 

دوست‏کامی‏ ها ظروف پایه ‏دار و جام ‏شکلی هستند که برای نگهداری و مصرف مایعات در مراسم آیینی محرم و ایام سوگواری دیگر و جشن ‏ها مورد استفاده قرار می‏ گرفته ‏اند.

نمونه‏ های مورد بررسی درآستان قدس رضوی از جنس مس و بیشتر آن‏ها دارای کتیبه و نقوش قلم‌زنی به روش عکسی  شده هستند که بر زمینة قلع اندود با فن سیاه‏ قلم اجرا ‌شده‌اند. در برخی اسناد موجود در مدیریت اسناد از این ظروف با نام ‏های دوست‏کامی و دوستکومی نیز نام برده شده است. همچنین بر روی یک جفت دوست‏کامی سفارشی مربوط به سال 1292 هجری در کتیبه شعری آن نام‏ ‏های دوست‏کامی، دوستکانی و سقاخانه نوشته شده است. 

محل استفاده این ظروف بنا بر اطلاعات اسناد مذکور شربت‏خانه، مهمان‏سرا یا کارخانة خدامی، و دارالضیافه بوده (ر.ک. اسناد به شماره‏های 32/40044 و 42161 و 53305 صفحات 5-12-15) و بر روی برخی از دوست‏کامی ‏ها نیز عبارت ایوان آستان قدس کنده شده که احتمالاً نشان دهنده محلی است که واقف برای آن نذر کرده یا محلی که برای استفادة آن تعیین شده، می ‏باشد.

از بین مجموعه دوست‏کامی ها  مورد بررسی دو عدد به سفارش یکی از صاحب منصبان آستانه (مرتضی قلی پیش‏خدمت) به مناسبت حضور میرزا سعیدخان و پسرش مصطفی خان نایب التولیه وقت آستان قدس در مشهد ساخته شده است.

در نمای كلي اين ظرف به شكل يك جام پايه دار بزرگ از جنس مس مي‌باشد. بدنه آن شكل سه قطعه است كه با زبانه‌هايی به هم متصل شده است. پايه شامل پنج قطعه است . ساقه به پایه و بدنه با گل ميخ‏ هايی به هم وصل شده است . روی بدنه خارجي آن با نقوش تزئينی و گياهی در يازده نوار افقی قلمزنی شده که با خطوط جدا کننده از هم تفکیک شده اند. کتيبه اشعار در دو رديف قلمزنی شده که متن آن درباره دوستكامي، دوره زماني، واقف ، هنرمندان و تاريخ ساخت (ماده تاریخ اثر به ابجد) است. داخل نقوش قلمدانی، كتيبه اشعار به خط نستعليق ، نام سفارش دهنده و بانی ظرف و نویسنده خطوط با ظرافت تمام قلم زده شده است.