۱۳۹۴-۰۴-۲۰

سنگاب خوارزمشاهی

موزه مرکزی

واژه سنگاب:

 

اسم مرکب است و در برخی فرهنگها به معنی ظرف یا دوستکامی بزرگ است که از سنگ یکپارچه تراشیده شده و با ظرفیت مقدار زیادی آب برای آشامیدن در مکانهای عمومی چون مساجد، تکایا و بازارها که دسترسی به آب شرب نبوده مورد استفاده قرار می گرفته است.

 تاریخچه:

از دیر باز در فرهنگ و تمدن بشری سنگ یکی از ابزار مهم و مورد استفاده انسان بوده است. چنانکه زمانی به عنوان تنها ابزار دفاعی و تهاجمی و زمانی جهت بر افروختن آتش و زمانی دیگر به عنوان ماده ای برای خلق اثری هنری به کار می رفته است.

شواهد و آثار به جا مانده از پنج هزار سال تمدن بشری نشانگر وجود صنعت ساخت ظروف سنگی از حدود سه هزار سال قبل از میلاد تا کنون است و سنگهای به کار رفته به این منظور معمولاً از نوع مرمر یا کلریت است.

شهر مشهد به دلیل وجود معاون غنی سنگ کلریت ( معروف به هر کاره) یکی از مراکز مهم سنگ تراشی در گذشته و حال است و هنرها و فنون وابسته به سنگ تأثیر زیادی در حیات اجتماعی و اقتصادی مردم داشته است.

عیون اخبار الرضا؛ تألیف شیخ صدوق قدیمی ترین نسخه ای است که به منابع سنگ هر کاره و ویژگیهای آن در اطراف مشهد اشاره کرده است. البته در شاهنامة فردوسی و دیگر منابع نیز از آن یاد شده است.

 مشخصات فنی و هنری سنگاب:

وضعیت ظاهری این سنگ نشان می دهد که هنرمند سنگ تراش آن را از یک قطعه سنگ یکپارچه و سیاهرنگ (هرکاره) ساخته است، بدنة آن کروی و به ارتفاع 110 سانتی متر و قطر دهانة داخلی آن 5/106 سانتی متر است. ضخامت بدنه در ناحیة لبه 5/14 سانتی متر و روی آن 16 نیم دایره برای قرار دادن ظرفهای آب خوری تراشیده شده است، سوراخهایی روی بدنه وجود دارد که نشانگر برداشت آب در ارتفاع متفاوت بوده و سوراخی در کف جهت خروج باقی ماندة آب تعبیه شده است.

روی بدنه سنگ دارای کتیبه هایی با نقوش گیاهی و هندسی حجاری و تزیین شده است.

تاریخگذاری سنگاب:

این ظرف دارای تاریخ های 597 و 610 ق. می باشد. با بررسی نوع خط و متن کتیبه ها و وقایع تاریخی این دوره نتیجه می گیریم که کار ساخت سنگاب در این سال به سفارش محمد بن حیدر موسوی شروع شده و ردیف اوّل کتیبه های فوقانی شامل احادیث و ماده تاریخ آن (597 ق.) در ردیف دوّم، نیز درهمین زمان توسط محمد و احمد سنگتراش حجاری شده است، اما پس از آن در حد فاصل سالهای پس از 600 ق. توسط محمد بن احمد دو باره بر روی آن کار شده که در تاریخ 610 ق. اتمام یافته است و در این زمان به منظور تعظیم و تکریم سلطان محمد خوارزمشاه و وزیرش محمد بن مسعود از این دو نیز با احترام خاص و القاب متعدد نام برده شده است.