۱۷ بهمن ۱۳۹۴

سالگرد افتتاح سه موزه و گنجینه تخصصی

آستان قدس رضوی تا قبل از انقلاب، تنها دارای یک ساختمان موزه با فضای نمایشی در حدود 1300 متر مربع بود، اما تدبیر و آینده نگری مسئولان فرهنگی آستان قدس رضوی پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی، باعث شد تا موزه‌های آستان قدس رضوی دارای 4 ساختمان مستقل در 16 گنجینه تخصصی و حدود شانزده هزار متر فضای نمایشی باشد و بیش از 7800 شیء نفیس را در معرض دید عموم قرار دهد. موزه‌ها و گنجینه‌های تخصصی آستان قدس رضوی عبارت‌اند از: 1- موزه قرآن و نفائس 2- موزه هدایای مقام معظم رهبری 3- موزه تاریخ حرم رضوی 4- موزه تخصصی فرش 5- موزه مردم شناسی
6- تالار آثار استاد فرشچیان 7- گنجینه سکه 8- گنجینه تمبر و تاریخچه پستی 9- گنجینه اسکناس
10- گنجینه هنرهای تجسمی 11- گنجینه آبزیان 12- گنجینه نجوم 13- گنجینه مدال 14- گنجینه ساعت 15- گنجینه سلاح 16- گنجینه ظروف.
موزه قرآن و نفائس
با توجه به جمال ذات الهی و رسوخ هنر در تمامی مراحل تاریخ بشری موضوع کتابت قرآن علاوه بر نشر این مصحف شریف جنبه زیبایی شناسانه دارد، از این رو در تمامی موزه های جهان که آثاری از هنرهای اسلامی وجود دارد به‌طور قطع نمونه‌هایی از قرآن‌های نفیس وجود دارد که محصول اراده و هنر کاتبان و هنرمندان این سرزمین بوده است، از این رو آستان قدس رضوی با توجه به رسالت فرهنگی خود، اولین موزه قرآن جهان را با ماهیت دینی و هنری در 22 بهمن سال 1364 در ساختمانی به مساحت 800 متربع بنا نهاد. در حال حاضر این موزه دارای سه گنجینه است که در آن علاوه بر مجموعه‏ای از قرآن‏های خطی ارزشمند با قدمت تاریخی از قرن 3 تا قرن 13 ق، مجموعه‏ای از مرقعات قرآنی از دوره صفوی تا عصر حاضر و نفائس دیگری را در خود جای داده است.

برخی از نفایس
1. قرآن با دستخط منسوب به حضرت امام علی علیه‌السلام
اهداکننده: شاه عباس صفوی، در 1008ق/ 979ش، وقف‌نامه به خط شیخ بهایی، خط: کوفی ممتاز 15سطری، تعداد اوراق: 69 برگ، جنس، نوع و رنگ اوراق: پوست آهوی نباتی، آغاز: بسمله، الر کتاب أُحکمت آیاته (سوره هود: 1)، انجام: و لایشرک بعباده ربه أحداً (کهف: 110)، ابعاد: 32 × 23 س.م.، جلد: تیماج قهوه‌ای ضربی دورو، شماره ثبت: 930217

2. قرآن با دستخط منسوب به حضرت امام سجاد علیه‌السلام
خط: کوفی 16سطری، جنس، نوع و رنگ اوراق: پوست آهو نخودی، تعداد اوراق: 361 برگ، آغاز: (بقره: 180)، انجام: سوره ناس، ابعاد: 32 × 8/20 س.م.، جلد: ساغری مشکی، شماره ثبت: 930273

3. قرآن با دستخط منسوب به حضرت امام رضا علیه‌السلام
خط: کوفی 16سطری، جنس، نوع و رنگ اوراق: پوست آهو نباتی، تعداد اوراق: 27 برگ، آغاز: بزینه و أن یستعففن خیرٌ (نور: 60)، انجام: هو معکم أین ما کنتم و ا[لله] (حدید: 4)، ابعاد: 25 × 7/17 س.م.، اهداکننده: خانواده مرحوم علامه سیدعلی نوری؛ توسط حضرت آیت‌الله سید محمدهادی میلانی، در جمادی‌الثانی 1379، جلد: تیماج قهوهای روشن، شماره ثبت: 930267

4. قرآن مترجَم با تفسیر و ترجمه به زبان ترکی جغتایی
کاتب: محمد بن شیخ یوسف الاباری معروف به سید الخطاط، در 737ق، شامل جزء 23 تا 30، آغاز: بسمله ص و القرآن ذی الذکر (ص:1)، انجام: سوره ناس، خط: متن به خط ریحان 7سطری، ترجمه و خواص سوره ها به زبان ترکی جغتایی به خط رقاع، جنس، نوع و رنگ اوراق: کاغذ سمرقندی حنایی، ابعاد: 5/35 × 5/25 س.م.، تعداد اوراق: 356 برگ، جلد: تیماج ضربی. شماره ثبت: 93021

5. برگی از قرآن به خط بایسنغر
کاتب: بایسنغر میرزا پسر شاهرخ تیموری (802- 837ق)، به خط محقق، جنس ورق: خانبالغ ایرانی، آغاز: عربیا لتنذر أم القری (شوری: 7)، انجام: و ما اختلفتم فیه من شیء فحکمه إلی الله (شوری: 10)، ابعاد: 101 × 177 س.م.، هفت برگ دیگر از این قرآن به نمایش است، شماره ثبت: 9302287

6. قرآن وقفی ابنکثیر
تاریخ کتابت: قرن 4ق، تاریخ اهدا: 393ق، اهداکننده: ابوالقاسم منصور بنمحمد بنکثیر؛ وزیر سلطان محمود و سلطان مسعود غزنوی، خط: کوفی دوره تکامل 4سطری، جنس، نوع و رنگ اوراق: کاغذ دولت‌آبادی حنایی، تعداد اوراق: 142 برگ، شامل جزء 13، آغاز: و ما أبرئ نفسی إن النفس (یوسف: 53)، انجام: و لیذکر أولو الألباب (ابراهیم: 52)، ابعاد: 7/10 × 8/7 س.م.، جلد: تیماج عنابی (به شیوه کتاب آرایی ایرانی در مکتب خراسان قرن چهارم قمری)، شماره ثبت: 930219

2. موزه هدایای مقام معظم رهبری مدظله‌العالی
بزرگترین اهداکننده اشیای موزه‌ای و نسخ خطی به آستان مقدس رضوی در توصیف وقف به‌عنوان میراث جاویدان می فرماید: «سنت وقف را می‌توان یکی از برترین آموزشهای علمی اسلام برای انفاق ماندگار مفید شمرد»، همچینن:« اکنون فرصت مغتنمی برای اجرای این حکم پیشرفته و والای اسلام است و باید از طریق تشویق مردم به وقف و همچنین ادای صحیح حق واقف در مورد موقوفه‌اش، سنت وقف را بیش از پیش در جامعه ترویج کرد».
شخصیت‏های برجسته ایرانی و خارجی، هنرمندان و ارادتمندان به رهبر معظم انقلاب اسلامی از دور و اکناف جهان هنر و اشیای قیمتی خود را به ساحت مقدس آقا علی بن موسی‌الرضا علیه‌السلام اهداء می‌نمایند. باتوجه به ارزشمند بودن این اشیاء و توجه خاص مقام عظمای ولایت به آستان قدس رضوی، در22 بهمن سال 1373 موزه‌ای با نام موزه هدایای مقام معظم رهبری در طبقه همکف ساختمان موزه قرآن و نفایس افتتاح شد. اشیای به نمایش درآمده در این موزه عبارت‌اند از: تابلوهای خط و تذهیب و نقاشی، تابلو فرش، تراش روی شیشه، معرق چوب و صدف، سوزن دوزی، قلم زنی روی مس، انواع ظروف، ماکت‌ها، مدال‏ها و سکه. اشیای اهدایی معظمٌ‌له در فاصله سال‏های 1373 تا 1393 به آستان قدس رضوی اهدا شده است.
این موزه یکی از موزه‏های مهم ایران محسوب می‏شود که با توجه به عنایت مقام معظم رهبری مد‌ظله‌العالی در اهدای آثار جدید، و رویکرد توسعه‏ایِ فضاهای فرهنگیِ آستان قدس رضوی، مساحت فضای نمایشی و تعداد اشیای به نمایش درآمده در آن از زمان افتتاح تاکنون افزایش قابل توجه‌ای داشته است.
برخی از نفایس
1. تابلوی معرق چوب عصر عاشورا
این تابلو که به اقتباس از اثر استاد محمود فرشچیان و متشکل از قطعه چوب‌هایی به‏رنگ طبیعی است، سازنده: محمد توانا، در 1381ش، ابعاد 4×6 متر، اهدایی بسیج تهران، در 1382. در ساخت آن از 30 نوع چوب، همچنین صدف، مس، برنج و آلومینیوم استفاده شده است.

2. تابلو تمثال مقام معظم رهبری مدظله‌العالی
تابلو کلاژ پودر سنگ و به سبک رئالیسم، ابعاد 54×46س.م.، اهدایی: کیم ایل سونگ؛ رهبر کره شمالی.

3. قالیچه محرابی کتیبه‌ای با طرح گلدان شجره طیبه
بافنده: سیده فریده موسوی، ابعاد 148×82 س.م.، اهدایی: مرحوم سید اباصلت موسوی زنجانی. کتیبه روی گلدان سوره مبارکه کوثر و در حاشیه محراب آیه ولایت درج گردیده است، در فضای بیرونی بالای محراب دو حدیث از حضرت امام محمد باقر علیه‌السلام در منقبت حضرت امام علی علیه‌السلام درج شده است. حاشیه بیرونی قالی مزین است به اشعار شهریار «علی ای همای رحمت» در رسای مولای متقیان علی علیه‌السلام.

4. تابلو آیات قرآن روی دُر نجف
این تابلو مشتمل است بر80 قطعه دُر نجف که آیات قرآن کریم روی آن حکاکی شده است. این قطعات روی زمینه چوب مزین به نقوش خطائی و معرق کلاژ، کار شده است. ابعاد: 71×51 س.م.، اهدایی: دکتر بحرالعلوم در سال 1382.

5. بقایای پرچم واقعه جهاد اسلامی
بقایای پرچم واقعه جهاد اسلامی عشایر عرب خوزستان در جنگ جهانی اول (1293ش) است. اهدایی: عشایر خوزستان در سال 1375.

6. تابلوی معرق با صدف و حلزون
مجموعه اهدایی شامل 4 تابلو است که هر یک از آن‌ها نمایانگر یکی از فصول سال می‌باشد. تکنیک به کار رفته در آن: معرق صدف بر روی زمینه چوبی، اهدایی: رئیس جمهور چین، در سال 1387.

7. تابلو نقاشی نوازندگان آفریقایی
سبک رئالیسم انتزاعی، ابعاد: 125×58 س.م.، اهدایی: رئیس جمهور بنین، 1389.

8. مجسمه خانواده
جنس: سنگ گرانیت یکپارچه و تراشیده شده، سبک: سمبولیسم، اهدایی: رابرت موگابه؛ رئیس جمهور زیمبابوه در سال 1378.

9. میز معرق هشت ضلعی
میز هشت ضلعی، با تزئینات معرق، اهدایی: غلام اسحاق خان؛ هفتمین رئیس جمهور پاکستان.

3. گنجینه تمبر، سکه و اسکناس
آستان قدس رضوی در راستای فعالیت فرهنگی خود گنجینه تمبر و اسکناس را به عنوان دومین گنجینه تخصصی در مجموعه موزه ها در تاریخ 21 بهمن 1369 با حضور تولیت عظمای آستان قدس رضوی افتتاح کرد. این گنجینه با در اختیار داشتن مجموعه‌ای قابل توجه از تمبرها و دیگر اقلام پستی ایران و سایر کشورهای جهان یکی از گنجینه‌های شناخته شده در کشور است. در این گنجینه، صدها هزار قطعه انواع تمبر و دیگر اقلام پستی از دوره قاجار تا جمهوری اسلامی ایران موجود می‌باشد که تنها بخشی از آن، در معرض دید عموم قرار گرفته است. گنجینه اسکناس نیز با در اختیار داشتن مجموعه‌ای قابل توجه از اسکناس‌های ایران و سایر کشورهای جهان یکی از گنجینه‌های شناخته شده در کشور است. از میان ده‌ها هزار قطه اسکناس فقط بخشی از اسکناس‌های مربوط به ایران و سایر کشورهای جهان به نمایش گذاشته شده است.
برخی از نفایس
تمبرهای ایران دوره قاجار شامل تمبرهای شیر و خورشیدی اوّلیه ایران، نخستین تمبرها با تصویر ناصرالدین شاه و تمبرهای سایر سلاطین قاجار. تمبرهای غیر رسمی منتشر شده توسط انقلابیون و عوامل مخالف دولت در دوره قاجار، شامل تمبرهای لار، تمبرهای موقتی مشهد معروف به تمبرهای «ویکتور کاستین» و تمبرهای پست انقلابی ایران در گیلان معروف به تمبرهای میرزا کوچک خان جنگلی. مجموعه تاریخچه پستی ایران شامل پاکت نامه های بدون تمبر و تمبردار دوره های قاجار و پهلوی، پاکت نامه های سانسور شده، ورقه های پستی یا کارت پستال، پاکت های مهرروز، تلگراف و ....
نخستین تمبر پستی جهان معروف به «پنی سیاه»