۱۱ آذر ۱۳۹۴

کاشی‌های طلایی یا زرین‌فام

حاوی احادیثی از پیغمبر اکرم صل‌الله‌علیه‌وآله و ائمه اطهار علیهم‌السلام
کاشی‌های طلایی یا زرین‌فام، از انواع کاشی‌های تزیینی است که در بناهای بعد از اسلام در کنار کاشی‌های کتیبه‌ای به کار می‌رفته است. این کاشی در اندازه‌های متفاوت و به شکل‌های ستاره‌ هشت‌پر، شش‌پر، صلیبی، چهارگوشه و هشت‌ضلعی و گاهی نیز به شکل دایره یا اشکالی‌ غیر هندسی است.
بیشتر محققان بر این عقیده اند که زرین‌فام‌های اولیه در قرن 3و 4ق تولید شده است، اما اوج دوران هنری سفال زرین فام قرن 6و 7ق است که در این دو قرن مراکز عمده سفالگری با ویژگی‌های جغرافیایی و منطقه‌ای خود به تولید می‌پرداختند، به نحوی که رونق‌بخش اعتبار هنر اسلامی و زینت‌بخش موزه‌های دنیا می‌شوند.
توسعه تدریجی ساخت کاشی زرین‌فام و استفاده از آن در معماری به ویژه در بناهای مذهبی از اواخر دوره سلجوقیان آغاز شد و در دوره های خوارزمشاهیان و به خصوص ایلخانیان به اوج خود رسید و تحول چشم‌گیری در آن به‌وجود آمد. نقوش این نوع کاشی بیشتر اشکال انسانی، جانوری، گیاهی و هندسی است. احادیثی از پیغمبر اکرم صل‌الله‌علیه‌وآله و ائمه اطهار علیهم‌السلام، نگارش شیوه‌های متفاوت و موزونی از اشعار فارسی و ضرب‌المثلها از دیگر تزییناتی است که عموماً بر دور و لبه کاشی‌ها شکل گرفته‌اند.
محمد بن ابی طاهر کاشی، از خانواده هنرمندان کاشی ساز است که آثار ارزشمند آنان زینت‌بخش بناهای باشکوه و مذهبی ایران است. کاشی‌های زرین‌فام حرم مطهر حضرت امام رضا علیه‌السلام به سال 611ق/ 594ش و مرقد مطهر حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها در قم به سال 601ق/ 584ش از ساخته های اوست.
کاشان، جرجان، سلطانیه و ساوه از مراکز مهم ساخت کاشی زرین‌فام است. این نکته را نباید فراموش کرد که نقوش تزیینی کاشی‌های جرجان با طرح‌های کاشی‌های کاشان برابری می‌کند. جهانگردانی که در قرون 10و 11ق از ایران دیدن نموده‌اند، از شهرهای اصفهان، شیراز، کرمان و مشهد نیز به عنوان مراکز ساخت کاشی‌های گوناگون یاد کرده اند.
اداره پژوهش و معرفی آثار معاونت امور موزه‌ها