آرزو مستأجرحقیقی
۱۴ شهریور ۱۳۹۵

نیم‌نگاهی به موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی

موزه مردم‌شناسی بنایی ارزشمند و حمامی با قدمت بیش از چهار قرن است، بنای اولیه‌اش که دارای کاربری حمام بوده به دستور مهدی قلی بیک در سال 1027 ق. ساخته و وقف آستان ملکوتی حضرت رضا (ع) شده است.

سماورهای بزرگ قُل‌قُل می‌کنند؛ گلیم‌ها و جاجیم‌های رنگی پهن می‌شوند؛ مکتب‌خانه‌ها مملو از جمعیت می‌شوند؛ سواران می‌تازند؛ مرشد زنگ می‌زند و تو خودت را در یک حمام قدیمی می‌بینی. زل می‌زنی به نقاشی دیو سفید و همراه با قهرمان قصه‌ها، سوار بر اسب می‌شوی.
از کنار چال‌حوض عبور می‌کنی و می‌ایستی مقابل حجره نمدمال‌ها و پینه‌دوزها، ولی روشنایی فانوس‌‌ها و شمعدان‌ها تو را به سویی دیگر فرامی‌خواند. از کنار آینه پایه‌دار خاتم رد می‌شوی، پاپوش‌ چوبی به پا می‌کنی و لباس محلی به تن تا خودت را در چادر عشایر ببینی، اما تو ایستاده‌ای در موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی و در حال مرور تاریخ و فرهنگ سرزمین خود هستی. موزه‌ای که روزگاری از بزرگ‌ترین حمام‌های ایران بوده و اکنون میزبان اشیای گوناگونی است که هرکدام یادآور بخشی از آداب‌ورسوم مردم این خطه بهشتی است.
حمام مهدی قلی بیک متعلق به دوره صفوی، علاوه بر اینکه یک حمام با نقاشی‌های منحصربه‌فرد است، دارای غرفه‌های مختلف و عکس‌های تاریخی بی‌شماری است. موزه‌ای که فرصت دیدن آن را پس از زیارت بارگاه شمس‌الشموس (ع) نباید از دست داد.

نقاشی‌های پررمز و راز
مرد بلندقامت دستش به خورشید رسیده است؛ برگ‌های بید مجنون در جستجوی باد هستند و گرامافون، بی‌صدا در سقف جا خوش کرده است. این تصاویر بخش کوچکی از تزیینات سربینه حمام است که هرکدام در ذهن بازدیدکنندگان، تداعی‌گر روایتی خاص است. درواقع سربینه با تزییناتی همچون نقاشی و کاشی‌های زیر رنگی مزین شده است و دارای ساروج ‌بری و گچ کاری با تعداد 28 لایه بوده که از این تعداد، 13 لایه دارای تزیینات نقاشی است.
قدمت قدیمی‌ترین لایه نقاشی به دوره صفوی و جدیدترین لایه، به اواخر دوره قاجار (1343 ق) برمی‌‌گردد. چنانچه در آخرین لایه می‌توان تصاویر پهلوانان، داستان‌های شاهنامه، افسانه‌های عامیانه و قدیمی رایج در میان مردم و صحنه‌هایی از زندگی اجتماعی و محلات قدیمی شهر مشهد مانند کوهسنگی یا باغ ملی و همچنین ماه‌های سریانی سال را به نظاره نشست.
بر روی این نقاشی‌های زیبا که در آن‌ها نمادهای انسانی، حیوانی و گیاهی درهم‌تنیده است، کارشناسان تاریخ و ادبیات با دقت و حساسیت خاصی تحقیق و بررسی می‌کنند تا داستان‌هایی که در پشت هر نقاشی نهفته است، برای همگان آشکار شود.

تصاویری تاریخی
صدای دنگ ساعت از صحن عتیق به گوش می‌رسد؛ نان فروش سیار در کوچه‌ها می‌گردد؛ پوستین‌دوز، حصیرباف و زری‌باف در بازار مشغول کارند و عشایر در حال کوچ. تصاویری ارزشمند که قاب عکس‌های روی دیوار موزه بیانگر آن‌ها هستند. عکس‌هایی که موضوع، مکان و زمان آن‌ها به سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی برای بازدیدکنندگان معرفی‌شده‌ است. تصاویری کم‌نظیر از مشاغل سنتی، زندگی عامیانه مردم، جنگ جهانی دوم و حرم مطهر امام هشتم (ع) درگذشته که بیشترشان سیاه‌وسفیدند تا رنگی؛ اما در کنار این قاب‌ عکس‌های تاریخی می‌توان به تماشای تصاویری از مناطق دیدنی استان خراسان رضوی هم‌نشست. تصاویری همچون برج رادکان چناران، آرامگاه علامه شهرستانی درگز تا عمارت امین‌ اسلامی نیشابور و میل اخنگان مشهد... . در هر قاب، علاوه بر عکس آن بنا و منطقه دیدنی، به زبان فارسی و انگلیسی نیز مشخصات آن جهت آشنایی بیشتر مخاطبان درج‌شده است.
همچنین در اطراف چاله‌حوض حمام (استخر آب سرد) چند تابلوی نقاشی قهوه‌خانه‌ای در معرض دید علاقه‌مندان قرار دارد که واقعه عاشورا را حکایت می‌کنند. البته اسناد تاریخی مرتبط با حمام مانند وقف نامه حمام مهدی قلی بیک، مصالحه‌نامه (اجاره‌نامه) آن نیز در گوشه دیگر موزه به نمایش درآمده است.

غرفه‌هایی متنوع
صدای تایپ ماشین‌تحریرها و زنگ تلفن‌های قدیمی به گوش می‌رسد. سینی‌های بزرگ قلم‌زنی شده پُر می‌شود از استکان‌های کمر باریک و قوری‌های گل قرمز. پارچ و مجمعه مسی لبریز از آب می‌شود و بوی سدر، حنا و صابون می‌پیچد داخل حمام. چراکه در این موزه، غرفه‌هایی همچون: روشنایی‌، وسایل استحمام، لوازم‌آرایش و منسوجات، لباس‌های محلی (گیوه و پاپوش‌های سنتی)، ابزار و آلات ورزش باستانی و ... مملو از اشیایی است که نشان‌دهنده آداب‌ورسوم ایرانیان است.
به‌طور نمونه می‌توان به تخته‌شنا و میل‌های نفیس ورزش باستانی، دخل مسی پول قلم‌زنی شده، شمعدان‌های برنجی، چراغ‌توری، قندیل، جام چهل‌کلید کتیبه دار، دَم آهنگری (برای روشن کردن آتش داخل تون)، لنگ حمام، کیسه‌های روناس و کتیرا، عطر دان، شانه چوبی، جعبه‌آینه خاتم‌کاری شده، گلیم قشقایی، خورجین، قالیچه پشمی، عود سوز قلم‌زنی‌ شده، گیوه مردانه، چارق مجلسی، اتوهای قدیمی، سماورها، قهوه‌جوش‌ها و اشیای دیگر اشاره کرد که برخی از آن‌ها با نام اهداکننده آن به نمایش عموم درآمده است.
البته ظروف سفالی، سفالینه‌ها، تنبوشه‌های سفالی، کاشی‌های قدیمی ازاره و کف حمام نیز در این موزه نشان‌دهنده هنر معماری اصیل این بنای تاریخی است.

تاریخچه و معرفی بنا
موزه مردم‌شناسی بنایی ارزشمند و حمامی با قدمت بیش از چهار قرن است، بنای اولیه‌اش که دارای کاربری حمام بوده به دستور مهدی قلی بیک امیر آخور (مسئول اسطبل شاهی) شاه‌عباس اول صفوی در سال 1027 ق ساخته و وقف آستان ملکوتی حضرت رضا (ع) شده است. این حمام به علت هم‌جواری با مسجد 72 تن (مقبره امیر ملک شاه) و نیز نزدیک بودن به حرم مطهر، درگذشته به نام «حمام شاه» و پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به «حمام رضوی» شهرت داشت و تا سال 1367 ش دایر بود و مورداستفاده قرار می‌گرفت و از آن به بعد، رفته‌رفته متروک شد. در سال 1378 با دستور تولیت فقید آستان قدس رضوی عملیات بازسازی آن آغاز و در سال 1385، پس از مرمت با تغییر کاربری به‌عنوان موزه مردم‌شناسی افتتاح شد. این بنا دارای چهار بخش اصلی سربینه، گرم‌خانه، چال‌حوض و تون است.
محوطه ورودی حمام به‌وسیله پله و با انحنایی ملایم به هشتی کوچکی وصل می‏شود که پس از عبور از آن، با گردش به سمت راست به سربینه وارد می‏شویم. در فضای سربینه هشت ستون سنگی به‌صورت هشت و نیم هشت، پوشش گنبدی را استوار نگه‌داشته است که با نصب تعدادی گلجام (نورگیر) در گنبد، روشنایی سر بینه تأمین‌شده است.
سر در هشتی ورودی، سربینه (رختکن)، میاندر (هشتی ارتباطی بین دو فضای گرمخانه و سر بینه)، خزینه، تون (گلخن یا آتشخانه) و چال‌حوض (استخر آب سرد) از فضاهای حمام به شمار می‌رود. مساحت بنا دو هزار مترمربع است که در 900 مترمربع فضای نمایشی، اشیای کم‌نظیری با موضوع مردم‌شناسی را در خود جای‌داده است.

خدماتی ارزشمند
موزه مردم‌شناسی آستان قدس رضوی همواره میزبان خیل عظیم بازدیدکنندگان داخلی و خارجی است. فرهاد ابوالقاسمی، مسئول این موزه بیان می‌کند: «موزه مردم‌شناسی این آستان مقدس در پنج‌ماهه نخست سال 1395، میزبان 19 هزار و 500 بازدیدکننده بوده است. در این میان گردشگرانی از 26 کشور جهان همچون: فرانسه، نروژ، استرالیا، انگلستان، آمریکا، ماداگاسکار، چین، عراق، هند و ... از این موزه دیدن کرده‌اند». وی در ادامه از برخی از فعالیت‌های انجام‌شده در جهت ارتقای سطح کمی و کیفی خدمات این موزه مانند تهیه توضیحات سه زبانه برای عکس‌های تاریخی، نور آرایی برخی غرفه‌های موزه، صحافی کردن دفاتر انتقادها و پیشنهاد‌های موزه از ابتدای تأسیس، همکاری در فیلم‌برداری شبکه مستند از حمام و ... نام می‌برد.
از دیگر خدمات خاص این موزه، امکان دریافت عکس و بروشورهای موزه‌‌های آستان قدس رضوی با گوشی همراه، تبلت، لپ‌تاپ و همچنین فلش است. درواقع در روش اول با روشن کردن وای فای دستگاه خود در داخل موزه می‌توانید اطلاعات و بروشورهای دلخواه خود را دانلود کنید. در روش دوم نیز بااتصال 10 دقیقه‌ای فلش خود به درگاه USB موزه امکان کپی عکس‌ها و بروشورها برای شما فراهم می‌شود. گفتنی است تمامی بروشورهای قدیم موزه‌های آستان قدس رضوی اسکن و در این آرشیو در دسترس علاقه‌مندان قرارگرفته است. چنانچه برخی از بروشورهای موزه‌های این آستان مقدس به زبان عربی و انگلیسی نیز در این آرشیو وجود دارد.
البته با نصب صفحه نمایشگر لمسی در داخل موزه، امکان دیدن تصاویر اشیاء و اطلاعات موزه‌های بارگاه مطهر امام رضا (ع) به‌طور مستقیم در این موزه مهیا شده است. این خدمات نوین موردتوجه بازدیدکنندگان به‌ویژه قشر جوان قرارگرفته و نقش پررنگی در آشنایی زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی با گنجینه‌های این مجموعه بزرگ موقوفاتی داشته است.