۲۹ مهر ۱۳۹۴

گذری بر عکس‌های تاریخی آستان قدس رضوی

 تصاویر ازجمله ارزشمندترین اسناد در انتقال اطلاعات و دانش بشری است. شاید به توان نقاشی‏های غارها را که بیان‌کننده نیازهای مادی و معنوی بشر بوده در شمار اولین نمونه‏های آن به‌حساب آورد. این امر به‌روشنی گویای تقدم اسناد تصویری بر اسناد مکتوب است.
عکس‏ها یکی از انواع اسناد تصویری هستند که در دنیای امروز با توجه به شکل و ماهیت آن‌ها تأثیر به سزایی در عرصه‏های مختلف زندگی فردی و اجتماعی بشر دارند. این اسناد در تحقیقات تاریخی و علمی مورداستفاده قرار می‏گیرند و شاهدی انکارناپذیر در ثبت وقایع گذشته و واقعیت‏های حال می‏باشند. عکس و عکاسی را باید چشمان نافذ و گویا و شاهد و حافظ ارزش‏های مختلف و وسیله ثبت وقایع و حقایق علمی و تاریخی و هنری دانست. این اسناد با توجه به خصوصیات ذاتی خود که هم حس زیبایی را در وجود خود دارد و هم هنر لحظه‏ها را، باعث شده است باوجود تغییرات عمده در شکل ظاهری و فیزیکی به‌هیچ‌عنوان حس تازگی و جذابیت خود را از دست ندهد و بر ارزش و نفاست آن نیز افزوده‌شده باشد. در بعضی موارد یک قطعه عکس می‌تواند به‌عنوان یک سند تاریخ‌ گویای یک ملت و یا یک قوم باشد و تمام خصوصیات فردی و اجتماعی آن‌ها ازجمله اعتقادات، فرهنگ، آداب‌ورسوم و حتی انواع تفریحات و سرگرمی‌ها و... را به‌راحتی بازگو کند.
ورود دستگاه «فتوگراف» به ایران
با پیدایش این صنعت و رشد و گسترش آن به فاصله کمتر از سه سال در جهان این صنعت به ایران راه یافت. نخستین دستگاه‏های عکاسی «فتوگراف» به درخواست محمدشاه قاجار از روسیه و انگلیس به دربار ایران وارد شدند، اما اولین دستگاه عکس‏برداری وارد شده به ایران، هدیه تزار روس به دربار ایران بود که اولین عکس‌های غیررسمی توسط نیکلای پاولوف روسی در سال 1221 شمسی و اولین عکس‌های رسمی توسط ژول ریشار فرانسوی در تاریخ 25 آذر 1223 از ناصرالدین‌شاه به هنگام ولایتعهدی در تبریز انداخته شد.
به علت علاقه‌مندی دربار، به‌خصوص ناصرالدین‌شاه قاجار به هنر و صنعت عکاسی، عده‌ای از افراد برجسته و آشنا به امور عکس و عکاسی از کشورهای اروپایی وارد ایران شدند و به آموزش افراد مورد تائید دربار پرداختند و عده‌ای هم از افراد نخبه و صاحب نفوذ در دربار به‌قصد آموزش و خرید تجهیزات عکاسی به اروپا فرستاده شدند. این عکاسان توانستند با توجه به موقعیت پیش‌آمده از زندگی خصوصی و محرمانه درباریان و حتی خود شاه عکس‌های نفیسی بر جای بگذارند، که در حال حاضر جزو با ارزش‌ترین اسناد دوره قاجار محسوب می‌شود.
شاید بتوان شاهزاده ملک قاسم میرزا را نخستین عکاس ایرانی دانست، آقا رضا عکاس‌باشی نیز اولین عکاس حرفه‏ای و پرکار دربار ناصرالدین‌شاه است که بسیاری از سفرها، مراسم و رویدادهای گوناگون دوران حکومت ۵۰ ساله وی را با دوربین خود ثبت و ضبط کرده است. عکاس‏های خارجی هم نقش به سزایی در توسعه صنعت و هنر عکاسی در ایران داشته‏اند به‌طوری‌که اولین مجموعه عکس از آثار تاریخی ایران توسط «لوئیجی په شه» سرهنگی از اهالی ناپل در سفر به ایران تهیه شد، عکس‏های این عکاس اسناد تاریخی بی‏نظیری از وضعیت زندگی مردم کوچه و بازار و دربار ایران به شمار می‏آید. از عکاسان حرفه‏ای دیگر که وقایع و حوادث و زندگی اجتماعی و فرهنگی و سیاسی مردم دوره قاجار را ثبت کردند می‌توان به "آنتوان سورگین" اشاره کرد. وی در پایان قرن نوزدهم میلادی سراسر ایران را همراه با دوربین خود زیر پا گذاشت و از مردم و مناظر، معماری و اشیا، عکس‌های زیادی گرفت، همچنین می‌توان از عکاسان بنام دوره قاجار از ایوانف یا «روسی خان» نام برد.
عکاسی در مشهد
قدیمی‏ترین عکس‏های مربوط به «ارض اقدس» یا همان مشهد قدیم، بین سال‌های 1233 تا 1238 شمسی توسط جیانوزی افسر ایتالیایی که در خدمت دولت ایران بود گرفته‌شده و شهر مشهد دریکی از سفرهای ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۷۸ قمری با هنر عکاسی آشنا شد. همچنین می‏توان از آقا رضا عکاس‌باشی و منوچهر خان عکاس که در سفر دوم ناصرالدین‌شاه به خراسان در سال 1262 شمسی همراه اردوی همایونی بوده‏اند، عبدا... قاجار که بنا به‌حکم ناصرالدین‌شاه در سال‌های 1270 و 1271 شمسی راهی خراسان شد و عکس‏های ارزشمندی گرفت و نیز میرزا فرج ا... عبادف، میرزا عبدالجبار، میرزاعلی اصغر نامی به‌عنوان اولین عکاسان در خراسان و مشهد نام برد.
آستان قدس رضوی
آستان قدس رضوی نیز همگام با دیگر مراکز و مؤسسات آن دوران به‌منظور ثبت وقایع، بازدیدها و تشریفات مذهبی و سیاسی در حرم مطهر و تغییر و تحولات حوزه اماکن متبرکه رضوی نهایت استفاده را از هنر و صنعت عکاسی برد. از عکاس‌باشی‏های آستان قدس رضوی می‏توان از آقا سید رضای قوام‏ السادات و محمدعلی میرزای عکاس نام برد که از این آستان مواجب دریافت می‏کرده‏اند.
در حال حاضر بیش از 40 هزار قطعه عکس ارزشمند، ۱۰ هزار قطعه نگاتیو، ۵ هزار حلقه کنتاکت، ۵۲۰۰ قطعه اسلاید، ۲۰ هزار عکس دیجیتالی و صد آلبوم عکس نفیس در مرکز اسناد سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود که همین امر آستان قدس رضوی را به یکی از غنی‌ترین و معتبرترین مراکز نگه‏داری عکس‏های تاریخی در ایران تبدیل کرده است.