۱۳۹۴-۰۴-۲۳

موزه مردم شناسی

هم‌زمان با ایام ولادت هشتمین اختر تابناک آسمان امامت و ولایت؛ حضرت علی ابن موسی‌الرضا علیه‌آلاف‌التحیه‌و‌الثناء، در آذر سال 1385 موزه مردم شناسی به عنوان موزه‏ای تخصصی در محل حمام مهدی قلی بیک که بنایی قدیمی و مربوط به دوران صفویه است افتتاح گردید، تا حمام که روزگاری به عنوان پدیده‏ای فرهنگی، در زندگی مردم نقش ایفا می‏کرده است، اکنون نیز محلی برای پاسداشت آداب و رسوم، اعتقادات و سنن اجتماعی حاکم بر جامعه باشد و به نمایش برخی از اشیایی بپردازد که مشتاقان حضرت رضا علیه‌السلام با خلوص نیت به آستانش اهدا کرده‌‏اند. مساحت بنا 2000 متر است که در 900 متر فضای نمایشی تعدادی اشیای با ارزش و با موضوع مردم شناسی را در معرض دید عموم قرار داده است.
موزه مردم شناسی بنایی ارزشمند و حمامی با قدمت بیش از چهار قرن است، بنای اولیه‌اش که دارای کاربری حمام بوده به دستور مهدی‌قلی بیک میرآخور(مسئول اصطبل شاهی) شاه عباس اول صفوی در سال 1027 ق ساخته و وقف ساحت مقدس حضرت علی بن موسی الرضا علیه‌السلام شده است. این حمام به علت هم‌جواری با مسجد 72 تن (مقبره امیر ملک شاه) و نیز نزدیک بودن به حرم مطهر، در گذشته به نام «حمام شاه» و پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی به «حمام رضوی» شهرت داشت و تا سال 1367ش دایر بود و مورد استفاده قرار می‌گرفت و از آن به بعد، رفته رفته متروک گردید. در سال 1378 با دستور مقام منیع تولیت عظمای آستان قدس رضوی عملیات بازسازی آن آغاز و در سال 1385، پس از مرمت با تغییر کاربری به عنوان موزه مردم شناسی افتتاح گردید.
این بنا دارای چهار بخش اصلی سربینه، گرم‌خانه، چال حوض و تون می‌باشد. محوطه ورودی حمام به‌وسیله پله و با انحنایی ملایم به هشتی کوچکی وصل می‏شود که پس از عبور از آن، با گردش به سمت راست به سر بینه وارد می‏شویم. در فضای سر بینه هشت ستون سنگی به صورت هشت، و نیم هشت، پوشش گنبدی را استوار نگه‌داشته است که با نصب تعدادی گلجام (نورگیر) در گنبد، روشنایی سر بینه تأمین شده است.
سر در، هشتی ورودی، سر بینه (رختکن)، میاندر (هشتی ارتباطی بین دو فضای گرمخانه و سر بینه)، خزینه، تون (گلخن یا آتشخانه) و چال‌حوض (استخر آب سرد) از فضاهای حمام است. این بنا یکی از بزرگترین حمام‏های ایران می‏باشد که ساختاری بسیار زیبا از حمام‏های قدیمی را به نمایش می‏گذارد.
سر بینه
سر بینه با تزییناتی چون نقاشی و کاشی‏ زیر رنگی مزین شده است. این قسمت دارای ساروج بری‌ و گچ کاری با تعداد 28 لایه بوده که از این تعداد، 13 لایه دارای تزیینات نقاشی است. قدیمی‌ترین لایه نقاشی به دوره صفوی و جدیدترین لایه، به اواخر دوره قاجار (1343 ق.) مربوط می‏باشد. لایه اخیر با موضوعاتی مانند تصاویر پهلوانان، داستان‌های شاهنامه، افسانه‏های عامیانه رایج در میان مردم، صحنه‏هایی از زندگی اجتماعی، محلات قدیمی شهر مشهد و ماه‌های سریانی سال در معرض دید قرار دارد.
قوس‏های به‏کار رفته در سربینه از نوع "پنج و هفت" و "شاخ بزی" است که ملهوم از معماری سبک اصفهانی است."کاربندی" سقف سربینه نیز از دیگر تزئینات معماری بنا به شمار می آید. سربینه حمام دارای چهار صفّه است که سه صفّه برای تعویض لباس و قرار دادن البسه عامه مردم و یک صفّه به عنوان شاه نشین (که بزرگ‏ترین صفه و دارای نور مطلوب بوده و در ضلع شمالی می‏باشد)، ویژه بزرگان و اشراف مورد استفاده قرار می‏گرفته است.
علاوه بر فضا‏های یاد شده، در حمام‌ها جایگاهی برای استقرار صاحب گرمابه (استاد حمّامی/ گرمابه دار) در نظر می‏گرفته‏اند که در این محل، وی ضمن محاسبه هزینه ارائه خدمات، لوازم مورد نیاز مراجعان مانند کیسه، لیف، صابون و . . . را نیز تأمین می‏کرده است.
هشتی
بعد از سربینه (رختکن)، فضایی به نام «هشتی» یا «میاندر» وجود دارد که ارتباط دهنده دو فضای سربینه و گرمخانه است. در وسط هشتی، حوض کوچکی است که فرد، پای خود را پس از بیرون آمدن از گرمخانه، درون آب سرد آن ‏شسته و سپس وارد سربینه می‏شده است.
گرمخانه
با عبور از «هشتی» وارد «گرمخانه» می‏شویم که محل اصلی شستشوی تن و استحمام می‏باشد. فضای گرمخانه، مربع شکل و دارای چهار ستون در وسط است که پوشش گنبدی شکل سقف، مشتمل بر چندین گلجام، بر روی آن‌ها قرار گرفته است. در اطراف گرمخانه، سه غرفه وجود دارد که برای نشستن و استحمام مورد استفاده قرار می‏گرفته است. در ضلع غربی گرمخانه، "خزینه آب گرم" قرار داشته که سطح آن از کف گرمخانه بلندتر است.
آب حمام اوایل از یک قنات و بعدها از چاه موجود در سربینه تأمین می‌شده و از طریق شبکه آب رسانی، شامل تنبوشه‌ها و حوضچه‌های تصفیه، به خزینه می‌رسیده است و در دیگ‌های مسی کف خزینه به نام «تیان»، گرم و به طور منظم به قسمت‌های مختلف حمام هدایت می‌شده است.
تون (گلخن/ آتشخانه)
در پشت خزینه، فضای تون (گلخن یا آتشخانه) قرار دارد که محل بر افروختن آتش و منبع تأمین انرژی گرمایی حمام می‏باشد. شخصی که مسئول تأمین سوخت و گرمایش حمام بود، «تون‏تاب» نامیده می‏شده است. تون‏تاب پس از تهیه سوخت حمام (شامل هیزم، خار و خاشاک، فضولات حیوانی و هر چه قابل اشتعال باشد) آن‌ها را درون کوره تون می‏گذاشت (که زیر تیان‏ها قرار دارد) و آتش را روشن می‏کرد. گرما و دود ناشی از سوختن هیزم، به‏وسیله انشعاباتی به نام «گربه‏رو» به بیرون منتقل می‏شد. این انشعابات به‏صورت کانالهایی باریک از تون شروع شده و در کف گرمخانه به‏صورت مارپیچ تا سربینه ادامه داشت و به تعدادی دودکش در دیوارهای خارجی سربینه ختم می‏گردید. به این طریق، کف و دیوارهای حمام گرم می‏شد. به این ترتیب، "سیستم گرمایش از کف" که در معماری ساختمان‌های امروزی به کار می رود، قرن‌ها پیش توسط معماران خلاق ایرانی به کار می رفته است.
از خاکستر باقی مانده در کانال تون، به عنوان "مواد شوینده" و همچنین در ساخت "ملات ساروج"، استفاده می شده است.
چاله حوض
چاله حوض (استخر آب) برای شنا و آب‏تنی پس از استحمام مورد استفاده قرار می‏گرفته است. چال حوض این حمام در مقایسه با حمام‌های مشابه دوره صفوی از ابعادی بزرگ برخوردار است. تناسب رعایت شده در ساخت این قسمت از حمام در عین سادگی، اوج شکوه معماری اصیل اسلامی و ایرانی را به نمایش می گذارد.
محاسبه دقیق طول، عرض و عمق استخر، ارتفاع کف تا سقف، ستونهایی که علاوه بر کاربری "نیارش" بر وجه زیباشناسی نیز تاکید دارد، به‏کارگیری گلجام در ابعاد و فواصل متناسب، همه حکایت از اندیشه خلاق معمار بنا دارد.
سماورها، قوری‌ها، قهوه‌جوش‌ها، دوستکامی‌ها، پوشاک، منسوجات، وسایل ورزش باستانی، عکس‏های قدیمی از مشاغل سنتی و زندگی عامیانه مردم، عکس‏های قدیمی حرم مطهر حضرت رضا علیه‌السلام، تابلوهای نقاشی قهوه‏خانه‏ای، وسایل استحمام، وسایل آرایش، وسایل روشنایی، و... ازجمله اشیایی هستند که در این موزه به نمایش درآمده‌اند.
ساعت بازدید: شنبه تا چهارشنبه از ساعت 8 تا 30/12، پنج‌شنبه‌ها 8 تا 30/11، جمعه و ایام تعطیل از 8 تا 12. بهای بلیت: 5000 ریال است.
تعطیلات رسمی: «عاشورا»، «بیست و یکم رمضان»، «سیزدهم فروردین».
آدرس: مشهد، حرم مطهر، خروجی ضلع‌غربی صحن جامع رضوی و از سمت دیگر: خیابان شهید اندرزگو13 انتهای بازار فرش. تلفن: 32241012 و 32241013

گالری تصاویر